Portal Orzeczeń

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 lutego 2024 r.

Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział I Cywilny w składzie następującym:

Przewodniczący	Sędzia SO Alina Gąsior
Protokolant	sekr. sąd. Izabela Małgorzaciak

po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2024 r. w Piotrkowie Trybunalskim

na rozprawie

sprawy z powództwa A. P.

przeciwko (...) Bank S.A. z siedzibą we W.

o zapłatę i ustalenie

1.  ustala, że nie istnieje stosunek prawny wynikający z umowy kredytu hipotecznego nominowanego do (...) numer (...) standardowe oprocentowanie zawartej w dniu 10 sierpnia 2006 roku pomiędzy powódką A. P. a (...) Bank S.A. z siedzibą we W. z powodu nieważności umowy;

2.  zasądza od pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą we W. na rzecz powódki A. P. kwotę 90.960,25 (dziewięćdziesiąt tysięcy dziewięćset sześćdziesiąt 25/100) złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 7 lutego 2023 roku do dnia zapłaty;

3.  zasądza od pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą we W. na rzecz powódki A. P. kwotę 6.417,00 (sześć tysięcy czterysta siedemnaście 00/100) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu w tym kwotę 5.400,00 (pięć tysięcy czterysta 00/100) tytułem kosztów zastępstwa procesowego z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Sygn. akt I C 385/23

UZASADNIENIE

W pozwie wniesionym w dniu 2 marca 2023 r. powódka A. P. reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła przeciwko pozwanemu (...) Bank (...) S.A. z siedzibą we W. o:

1.  ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z zawartej przez strony umowy kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie z dnia 10 sierpnia 2006 r.,

2.  zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 90.960,25 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 7 lutego 2023 roku do dnia zapłaty tytułem zwrotu świadczenia nienależnego w ramach wykonania nieważnej umowy,

ewentualnie, na wypadek oddalenia powództwa głównego:

3.  ustalenie, że postanowienia umowy zawarte w § 2 ust. 1 zd. 1, § 3 ust 2, § 5 ust. 3 i 5 Umowy oraz w § 9 ust. 3 Regulaminu, stanowią klauzule niedozwolone i nie wiążą powoda,

4.  zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty 25.674,12 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 7 lutego 2023 roku do dnia zapłaty tytułem świadczenia nienależnego w postaci zapłaconych rat w zawyżonej wysokości wskutek stosowania bezskutecznych i niewiążących ex tunc postanowień umowy.

Powódka wniosła także o zasądzenie od pozwanego na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w podwójnej wysokości stawki minimalnej.

W uzasadnieniu pozwu powódka wskazała, że w dniu 10 sierpnia 2006 roku zawarła z pozwanym bankiem umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do (...). Przedmiotem umowy było udzielenie powódce kredytu w kwocie 85.170,55 zł z przeznaczeniem na sfinansowanie nabycia oraz remont lokalu mieszkalnego oraz koszty okołokredytowe.

Pełnomocnik powódki zaznaczył, że w dacie podpisywania umowy, ze względu na stosowanie przez pozwanego waloryzacji kwoty kredytu w polskich złotych, kredytobiorca nie znał faktycznej wysokości swojego zobowiązania oraz nie otrzymał narzędzi, które pozwoliłyby na jego określenie. Pełnomocnik powódki zakwestionował zapisy zawarte w § 2 ust. 1 zd. 1, § 3 ust 2, § 5 ust. 3 i 5 Umowy oraz w § 9 ust. 3 Regulaminu, które w jego ocenie stanowią klauzule abuzywne.

Powódka reprezentowana przez pełnomocnika powołała się na przepis art. 69 ust. 1 Prawa bankowego oraz art. 358 ¹ § 5 k.c. w relacji do granicy swobody kontraktowej w art. 353 ¹ k.c. W uzasadnieniu pozwu wskazano również, że postanowienia umowy i Regulaminu nie były z powódką indywidualnie uzgodnione i nie podlegały negocjacjom.

Jednocześnie pełnomocnik powódki wskazał, że kwestionowane postanowienia umowy zostały ukształtowane w sposób sprzeczny z prawem i rażąco naruszają interes powódki jako kredytobiorcy. Wskazane w pozwie klauzule indeksacyjne stanowią niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c. i w związku z powyższym są bezskuteczne wobec Powódki od dnia zawarcia umowy.

Jednocześnie, z uwagi na to, że kwestionowane postanowienia określają główne świadczenia stron, całą umowę należy uznać za nieważną.

W niniejszej sprawie, powódka jest świadoma konsekwencji wynikających ze stwierdzenia nieważności umowy.

Pełnomocnik powódki podniósł również, że umowa kredytu zawarta pomiędzy stronami jest również nieważna ze względu na jej sprzeczność z naturą stosunku zobowiązaniowego i zasadami współżycia społecznego. Strona powodowa zaznaczyła również, że pozwany zaniechał w zakresie przekazania powódce należytej informacji o zasadach indeksacji i ryzyku kursowym.

Strona powodowa, w zakresie żądania zapłaty powołała się na przepis art. 405 k.c. w związku z art. 410 § 1 i 2 k.c. Powódka podała, że w okresie od dnia zawarcia umowy do dnia 23 listopada 2022 roku uiściła na rzecz pozwanego kwotę 90.960,25 zł, której dochodzi w niniejszym postępowaniu.

Jednocześnie, zdaniem pełnomocnika powódki, powódka posiada interes prawny w zakresie roszczenia o ustalenia.

W odpowiedzi na pozew pozwany (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. wniósł o oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Pozwany zakwestionował roszczenie co do zasady i co do wysokości. Pozwany wskazał, że umowa kredytu hipotecznego indeksowanego do (...) jest dopuszczalna na płaszczyźnie prawa i brak jest podstaw do stwierdzenia jej bezwzględnej nieważności, a także nie zawiera ona niedozwolonych klauzul umownych. Pozwany zaznaczył, że przed zawarciem umowy, strona powodowa była szczegółowo informowana o sposobie indeksacji kredytu oraz ryzyku kursowym, co zdaniem pozwanego wynika z treści samej umowy. Poza tym, zdaniem pozwanego powódka nie posiada interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Pozwany podniósł, że spłata kredytu następowała według kursu sprzedaży NBP.

Zdaniem pozwanego, nieuprawnione jest twierdzenie, że strona pozwana naruszyła dobre obyczaje przy ustalaniu kursu kupna walut w dniu wypłaty kredytu, poza tym do przeliczenia raty kredytu zastosowanie miał kurs obiektywny, niezależny od Banku.

Zdaniem pozwanego w zawartej pomiędzy stronami umowie nie ma abuzywności klauzuli indeksacyjnej, ani klauzuli kursowej.

W przypadku zaś uznania klauzul za niedozwolone, brak jest podstaw do uznania całej umowy za nieważną, gdyż umowa może być nadal wykonywana.

Pozwany podniósł ewentualny zarzut potrącenia wierzytelności dochodzonej przez powódkę z wierzytelnością pozwanego z tytułu udostępnionego kapitału w kwocie 85.170,55 zł oraz w kwocie 62.450,46 zł z tytułu korzyści za umożliwienie korzystania z kapitału.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Powódka K. P. zawarła w dniu 10 sierpnia 2006 roku umowę kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie.

Na podstawie umowy powódka zaciągnęła kredyt w kwocie 85.170,55 zł nominowany do waluty (...), w tym prowizja Banku zawarta w kwocie kredytu wynosiła 1.277,56 zł.

Kredyt był przeznaczony na sfinansowanie nabycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego oraz remontu tego mieszkania położonego w T. przy ulicy (...).

Umowa została zawarta na okres 360 miesięcy. Oprocentowanie kredytu było zmienne i stanowiło sumę stopy bazowej równej stawce LIBOR 6M dla (...) oraz stałej marży banku. Zabezpieczeniem spłaty umowy była m.in. hipoteka kaucyjna za finansowanej nieruchomości.

Zgodnie z umową:

Na wniosek Kredytobiorcy Bank udziela kredytu w kwocie 85.170,55 PLN nominowanego do waluty (...), wg kursu kupna waluty dla (...) obowiązującego w Banku w dniu uruchomienia całości kredytu lub jego poszczególnych transz - w przypadku wypłaty kredytu w transzach, na cel określony w § 1. Kredyt jest wypłacany w złotych polskich zgodnie z § 3 ust. 2 Umowy. Kredyt udzielany jest na okres 360 miesięcy. Okres kredytowania rozpoczyna się w dniu podpisania Umowy (§ 2 ust. 1).

Bank zobowiązuje się do uruchomienia kredytu w 1 transzy, w drodze przelewu środków. (§ 3 ust 1 zd. 1). Kredyt wypłacany jest w złotych polskich przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości wypłacanej kwoty (transzy) na (...) według kursu kupna walut dla (...) ustalonego przez Bank i obowiązującego w Banku w dniu wypłaty środków (§ 3 ust 2).

Kredytobiorca zobowiązuje się do spłaty udzielonego kredytu w 360 równych ratach kapitałowo-odsetkowych w terminie do 15 dnia każdego miesiąca począwszy od miesiąca, w którym kredyt został wypłacony w całości, pod warunkiem, że okres między wypłatą kredytu a deklarowanym dniem spłaty jest dłuższy niż 15 dni. W przypadku gdy okres ten jest krótszy Kredytobiorca rozpoczyna spłatę kredytu od 15 dnia miesiąca następnego. Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych zostanie określona w "Harmonogramie spłat", o którym mowa w § 2 ust. 2 niniejszej umowy (§ 5 ust. 1). Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych zostanie ustalona po przeliczeniu kwoty wypłaconego kredytu na (...), stosownie do postanowień niniejszej Umowy (§ 5 ust. 3). Raty kredytu wraz z należnymi odsetkami płatne są w złotych, w kwocie stanowiącej równowartość (...), na rachunek kredytu (…) (§ 5 ust. 4). Jako datę spłaty raty kredytu przyjmuje się datę wpływu środków na rachunek kredytu. Kwota wpłaty raty w złotych przeliczana jest na (...) kursu sprzedaży obowiązującego w NBP na dzień przed datą wpływu środków do Banku (§ 5 ust. 5).

W przypadku wypowiedzenia niniejszej Umowy, w pierwszym dniu roboczym następującym po upływie okresu wypowiedzenia, kwota wymagalnego zadłużenia z tytułu niniejszej umowy zostanie przeliczona na PLN według kursu sprzedaży waluty dla (...) z tabeli kursów NBP obowiązującego w tym dniu od dnia przeliczenia zadłużenia na PLN, Bank nalicza odsetki od kwoty zadłużenia w wysokości stanowiącej równowartość dwukrotności maksymalnej stopy oprocentowania kredytów hipotecznych w PLN, zgodnie z tabelą oprocentowania Banku obowiązującą na dzień przeliczenia kwoty zadłużenia na PLN, ale nie więcej niż w wysokości aktualnych odsetek maksymalnych, o których mowa w § 2 ust 4 Umowy (§ 11 ust. 4).

Do spraw nieuregulowanych Umową znajdują zastosowanie postanowienia Regulaminu udzielania Kredytów/pożyczek hipotecznych przez (...) Bank S.A., który stanowi integralną część Umowy oraz przepisy Prawa Bankowego i Kodeksu Cywilnego (§ 13 ust 3 umowy).

Zgodnie z Regulaminem:

Spłaty rat kredytu/pożyczki dokonane przez Kredytobiorcę/Pożyczkobiorcę bez powiadomienia Banku co do celu przeznaczenia wpłaty przed terminami wymagalności wynikającymi z umowy kredytowej/pożyczki przechowywane będą na nieoprocentowanych rachunkach Banku. W przypadku kredytu/pożyczki nominowanych przeliczenie dokonanej ponadplanowej wpłaty na walutę kredytu/pożyczki nastąpi w dniu wpływu środków do Banku wg kursu sprzedaży waluty obowiązującego w NBP na dzień przed datą wpływu środków do Banku (§ 9 ust. 3).

/dowód: umowa kredytu hipotecznego k.31 – k. 35, regulamin k.36v – k. 39v/

Zawarcie umowy kredytu zostało poprzedzone złożeniem przez stronę powodową w dniu 19 lipca 2006 roku, wniosku o udzielenie kredytu mieszkaniowego. We wniosku powódka wskazała, że jako walutę kredytu wybiera (...), a wnioskowana kwota kredytu wynosi 85.170,55 PLN.

Powódka złożyła podpis na oświadczeniu o treści, że „ Pracownik Banku w pierwszej kolejności przedstawił ofertę kredytu/pożyczki w PLN.

Po zapoznaniu się z tą ofertą powódka zdecydowała, że dokonuje wyboru oferty kredytu /pożyczki hipotecznej nominowanej w walucie obcej, mając pełną świadomość ryzyka związanego z tym produktem, a w szczególności tego, że niekorzystna zmiana kursu waluty spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu/pożyczki hipotecznej oraz wzrost całego zadłużenia.

Ponadto oświadczenie zawierało zapis, że powódka została poinformowana przez pracownika Banku o jednoczesnym ponoszeniu ryzyka zmiany stopy procentowej oraz, że informacje zostały przedstawione powódce w postaci symulacji rat kredytu.

/dowód: wniosek o udzielenie kredytu k.103 – k. 105, oświadczenie – k. 106/

W dniu 9 sierpnia 2006 roku została wydana przez Bank pozytywna decyzja kredytowa.

/dowód: ocena wniosku – k. 110 – k. 112/

Harmonogram spłat powódka otrzymywała w walucie (...).

/dowód: harmonogram – k. 123 – k. 157/

Powódka była zainteresowana kredytem na zakup mieszkania i chciała zaciągnąć kredyt w złotówkach. Na spotkaniu z doradcą uzyskała informację o możliwości wzięcia kredytu we frankach, przy czym doradca pokazał jakie byłyby kwoty rat, w przypadku zaciągnięcia kredytu w złotówkach i we frankach. W dacie zaciągania kredytu powódka studiowała i jednocześnie pracowała jako młodszy specjalista do systemów logistycznych. Kredyt był wypłacony w złotówkach i wyniósł 85.000 zł. Powódka nie miała wiedzy, że mogłaby negocjować zapisy zawarte w umowie. Otrzymany kredyt został przeznaczony na zakup mieszkania, w którym powódka mieszka do chwili obecnej. Powódka nigdy nie prowadziła działalności gospodarczej. Przed podpisaniem umowy, powódka pytała o zmianę kursu waluty i uzyskała informację, że wahania są niewielkie, a waluta (...) jest stabilna. Harmonogram spłat powódka otrzymuje we frankach i dokonuje przeliczenia na złotówki. W dacie zaciągania kredytu powódka nie miała wiedzy, że wypłata i spłata kredytu następuje według innego kursu, ani też, że indeksacja będzie miała wpływ na saldo zadłużenia. Nie została poinformowana, że przy wzroście franka, wzrośnie saldo zadłużenia.

Powódka ma świadomość, co wiążę się z unieważnieniem umowy kredytowej, ma świadomość konieczności rozliczenia z Bankiem i uważa, że unieważnienie będzie dla niej korzystne.

/dowód: zeznania powódki – protokół k. 256v, 257/

Doradca obsługujący kredyt, nie pamięta powódki. Jako pracownik Banku, przedstawiał ofertę klientowi, kompletował dokumentację i przesyłał do analityka. Na życzenie klienta była mu przedstawiana symulacja w różnych walutach. Zdolność kredytowa była wyższa w przypadku zaciągania kredytu nominowanych do (...). Kredytobiorcy mieli możliwość przed podpisaniem umowy przeczytać ją i zadawać pytania. Na etapie przedstawiania klientowi umowy, doradca wyjaśniał pojęcie „nominowania kredytu do (...), informował, że kwota kredytu we franku szwajcarskim nie jest znana na dzień zawarcia umowy i zostanie ustalona na dzień uruchomienia całości kredytu oraz, że kurs z dnia uruchomienia kredytu w transzach będzie znany dopiero w dniach uruchomienia kredytu. Doradca informował także o zastosowaniu w umowie dwóch kursów, tj. kupna i sprzedaży. Informował także o tym w jaki sposób kredytobiorca będzie uiszczał raty kredytu. Doradca udzielał również informacji o wpływie kursu waluty na wysokość rat i zadłużenia oraz o zmianach kursowych (...).

Zakres informacji o ryzyku związanym ze zmianą kursu walut przy kredycie indeksowanym był związany z kursem danej waluty. Symulacje spłaty kredytu były możliwe do przeprowadzenia jedynie przy obowiązującym kursie danej waluty. Nie było możliwości informowania klienta o wysokości spreadów na przyszłość.

/dowód: zeznania świadka D. Ł. na piśmie – k. 283 – 286/

Powódka otrzymała kredyt w jednej transzy, przy czym kwota kredytu została wypłacona na rachunek zbywcy mieszkania. Łączna kwota wypłaty wyniosła 85.170,55 zł.

/dowód: dyspozycja kredytobiorcy – k. 122, pismo z dnia 23.11.2022 r. – k. 40/

W okresie od zawarcia umowy do dnia 23 listopada 2022 roku powódka uiściła na rzecz banku łącznie kwotę 90.960,25 zł.

/dowód: zestawienie spłat – k. 43 – k. 48/

W piśmie z dnia 16 stycznia 2023 roku powódka reprezentowana przez pełnomocnika wezwała pozwany Bank do zwrotu kwoty 90.960,25 zł tytułem płatności poczynionych przez kredytobiorcę w okresie od dnia zawarcia umowy do dnia 14 listopada 2022 roku, wskazując, że umowa zawiera zapisy abuzywne.

/dowód: wezwanie do zapłaty – k. 49 – k. 51/

Bank w piśmie z dnia 3 lutego 2023 roku nie wyraził zgody na zwrot kwoty uiszczonej przez powódkę.

/dowód: pismo pozwanego z dnia 03.02.2023 r. – k. 55 – k. 56/

Sąd ustalił powyższy stan faktyczny w oparciu o wskazane dowody. Sąd dokonał ustaleń faktycznych w oparciu o treść dokumentów bankowych, które nie były w toku postępowania kwestionowane przez strony, jak również brak było podstaw do podważania ich prawdziwości oraz treści. Postanowienia umowy kredytowej łączące strony były niesporne w sprawie. Legitymacja bierna pozwanego również nie budziła w ocenie Sądu wątpliwości.

Sąd pominął wnioski stron o dopuszczenie dowodu z biegłego sądowego z zakresu rachunkowości finansowej na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2, 3 i 5 kpc uznając, że są one nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy, nieprzydatne dla rozstrzygnięcia sprawy oraz zmierzające do przedłużenia postępowania. Wobec zasadności twierdzeń co do nieważności umowy w całości, postępowanie dowodowe obejmowało ustalenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia przez bank od powódki. Ustalając wysokość zobowiązania, Sąd przyjął kwotę wskazaną przez powódkę na podstawie dokumentu wystawionego przez pozwanego, którego wiarygodności pozwany nie kwestionował.

Sąd, dokonując ustaleń faktycznych uznał za wiarygodne twierdzenia powódki co do braku możliwości negocjowania postanowień umownych, jak również co do informacji uzyskanej przed podpisaniem umowy, że wahania kursu są niewielkie i (...) jest stabilną walutą oraz co do okoliczności, że powódka nie została poinformowana o tym, że indeksacja będzie miała wpływ na saldo zadłużenia.

Wprawdzie świadek D. Ł., którego podpis widnieje na umowie jako doradcy wskazywał, że na etapie przedstawiania klientowi umowy, doradca wyjaśniał pojęcie „nominowania kredytu do (...), jednak należy zaznaczyć, że świadek nie pamięta powódki, nie był też w stanie wskazać jakie konkretnie dokumenty pracownik banku był zobowiązany przedstawić klientowi, ani też w jaki sposób klient był informowany o ryzyku kursowym, podając, że zakres informacji o ryzyku związanym ze zmianą kursu walut przy kredycie indeksowanym był związany z kursem danej waluty.

Świadek ten wskazał również, że symulacje spłaty kredytu były możliwe do przeprowadzenia jedynie przy obowiązującym kursie danej waluty. Nie było możliwości informowania klienta o wysokości spreadów na przyszłość.

Świadek D. Ł. potwierdził jednocześnie, ze zdolność kredytowa w przypadku kredytów indeksowanych do (...) była wyższa niż w przypadku kredytów złotówkowych.

Dokonując ustaleń faktycznych Sąd pominął dokumenty załączone przez pozwanego w postaci Instrukcji udzielania kredytów hipotecznych przez Bank oraz tzw. Ścieżki postępowania przy udzielaniu kredytów, jak też inne typu Procedura udzielania informacji o ryzyku walutowym, Oświadczenie dotyczące kredytów nominowanych do waluty obcej, Informacje o ryzyku walutowym, Informator Fundacji na rzecz kredytu hipotecznego dla kredytobiorców, Decyzja Dyrektora Departamentu Kredytów Hipotecznych , czy też uchwała z dnia 11.03.2005 r. z załącznikami – Polityka zarządzania ryzykiem kursowym, uznając że załączone przez pozwanego dokumenty stanowią wewnętrzne procedury Banku, nie zawierają podpisów kredytobiorcy i nie przyczynią się do rozpoznania istoty sprawy.

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w całości co do roszczenia głównego o zapłatę i ustalenie. Taki stan rzeczy czynił bezprzedmiotowym odnoszenie się do roszczenia ewentualnego.

I Powództwo o ustalenie

Określone przez stronę powodową żądanie ustalenia nieważności umowy znajduje swą podstawę prawną w treści art. 189 kpc, zgodnie z którym powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.

1. interes prawny

Zdaniem Sądu, stronie powodowej przysługuje interes prawny w dochodzeniu ustalenia nieważności umowy. Rozstrzygnięcie pozwoli powódce uniknąć ewentualnych sporów w przyszłości w zakresie wysokości świadczenia pieniężnego należnego pozwanemu bankowi. Umowa kredytu została zawarta na okres kilkudziesięciu lat i obecnie strony nadal są nią związane. Bez rozstrzygnięcia na przyszłość o zasadach rozliczenia kredytu, nie istnieje możliwość definitywnego zakończenia sporu. Rozstrzygnięcie roszczenia o ustalenie nieważności umowy zniesie stan niepewności strony powodowej w zakresie wysokości rat i sposobu ich rozliczania. Sama możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie nie wyczerpuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Zakresem res iudicata objęta jest sentencja wyroku, zaś przesłankowe ustalenie nieważności umowy i zasądzenie na tej podstawie kwot nienależnie wypłaconego świadczenia, nie będzie zawierało ww. rozstrzygnięcia w sentencji. Wskazać należy również na treść art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, wymagającego zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami.

2. klauzule niedozwolone

Oceniając ważność czynności prawnej nie można przypisywać dominującego znaczenia ani okolicznościom poprzedzającym zawarcie umowy, ani sposobowi jej wykonania. O ważności umowy orzeka się oceniając jej treść i cel z daty zawarcia umowy, a nie sposób jej faktycznego wykonania.

W zakresie ochrony praw konsumenta przed naruszeniami słuszności kontraktowej istnieją przepisy szczególne (w tym art. 385 ¹ – 385 ³ kc) wprowadzające instrument wzmożonej względem zasad ogólnych kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę pod kątem poszanowania interesów konsumentów, a także szczególną sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. Przepisy dotyczące nieuczciwych postanowień umownych stanowią implementację do krajowego systemu prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29) należy zatem odwołać się do znacznego dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Przy stwierdzeniu abuzywności niektórych postanowień umownych umowa nadal może wiązać strony w pozostałym zakresie albo – o ile po stwierdzeniu abuzywności tych postanowień nie da się wykonać – umowa może być również uznana za nieważną.

2.1 status konsumenta, indywidualne uzgodnienie, główne świadczenie

Umowa kredytu wiąże się z działalnością gospodarczą pozwanego, natomiast w niniejszej sprawie strona powodowa działała jako konsument. Zgodnie bowiem z treścią art. 22 ¹ kc za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Powódka zaciągnęła zobowiązanie na cele mieszkaniowe.

Zgodnie z art. 385 § 3 kc nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Powyższe zawiera wzruszalne domniemanie prawne nieuzgodnienia indywidualnego postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Ponadto ciężar dowodu, że klauzule ryzyka walutowego i klauzule przeliczeniowe zostały indywidualnie uzgodnione, spoczywał na banku (art. 385 ¹ § 4 kc). Zgodnie zaś z art. 3 ust. 2 dyrektywy 93/13 warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej, a fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej.

Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że umowa została zawarta w oparciu o standardowy wzorzec umowy kredytu indeksowanego stworzony przez pozwanego. Brak indywidualnego uzgodnienia spornych postanowień umownych dotyczących indeksacji wynika z samego charakteru zawartej umowy – opartych o treść stosowanego przez bank wzorca umownego. Stronie powodowej zaoferowano produkt typowy, przygotowany w całości przez bank i adresowany do klientów zainteresowanych umową kredytu hipotecznego z wykorzystaniem waluty (...). Taki sposób zawierania umowy w zasadzie wyklucza możliwość indywidualnego wpływania przez konsumenta na treść powstałego stosunku prawnego, poza ustaleniem kwoty kredytu, ewentualnie wysokości oprocentowania, marży czy prowizji. Nie ma też podstaw do przyjęcia, że z przedłożonych przez pozwanego dowodów z dokumentów, w szczególności wniosku kredytowego i umowy, podpisanych przez stronę powodową wynika, że postanowienia odnoszące się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej są wynikiem indywidualnego uzgodnienia stron. Dowody te świadczą jedynie o zaakceptowaniu przez stronę powodową treści dokumentów jednostronnie opracowanych przez bank, gdyż bez tej akceptacji nie doszłoby do zawarcia umowy. Nie stanowi też indywidualnego uzgodnienia dokonanie wyboru przez konsumenta jednego z kilku rodzajów umów przedstawionych przez przedsiębiorcę, w tym umowy kredytu złotowego, bez mechanizmu indeksacji. Możliwość wyboru kredytu złotowego nie jest dowodem na to, że konsument wybierający kredyt indeksowany mógł indywidualnie negocjować postanowienia wzorca kredytu indeksowanego. Nie świadczy o indywidualnym uzgodnieniu to, że przedsiębiorca stworzył kilka wzorców umów, jeżeli konsument może jedynie dokonać wyboru pomiędzy takimi wzorcami, a nie doprowadzić w drodze negocjacji do modyfikacji postanowień danego wzorca. Niedozwolony charakter badanych klauzul usuwa wyłącznie indywidualne uzgodnienie tych klauzuli, nie zaś wybór przez konsumenta wzorca z kilku oferowanych przez pozwanego.

W niniejszej sprawie kwestionowane postanowienia zawarte w § 2 ust. 1 zd. 1, § 3 ust. 2, § 5 ust. 3 i 5 oraz § 9 ust. 3 Regulaminu stanowią klauzule przeliczeniowe.

Postanowienia dotyczące indeksacji kredytu – zarówno dotyczące sposobu przeliczenia kwoty kredytu na franki przy wypłacie kredytu, jak też zadłużenia wyrażonego we frankach na złotówki podczas spłaty poszczególnych rat – określają świadczenia główne stron w rozumieniu art. 3851 § 1 kc. Dotyczą bowiem one bezpośrednio sposobu określenia kwoty wykorzystanego i spłacanego kredytu, a zatem elementów należących zgodnie z treścią art. 69 ustawy prawo bankowe do essentialia negotii umowy kredytu.

2.2 niejednoznaczność klauzul przeliczeniowych

Następnie należało dokonać oceny, czy kwestionowane klauzule zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 kc), tj. prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG). Wyrażenie ich prostym i zrozumiałym językiem nie sprowadza się jednak do formalnego pouczenia o możliwości wzrostu kursu waluty, lecz wymaga przekazania niezbędnych informacji w sposób, który umożliwia konsumentowi oszacowanie – potencjalnie istotnych – konsekwencji ekonomicznych klauzuli indeksacyjnej dla jego zobowiązań finansowych.

Treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by miał on możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (zob. m.in. wyrok (...) z 18 listopada 2021 r., C - 212/20).

Kwestionowane klauzule zawarte w § 2 ust. 1 zd. 1 oraz § 3 ust. 2 umowy stanowią klauzule przeliczeniowe. Na ich podstawie nie było możliwe precyzyjne określenie salda kredytu oraz kwoty wypłaty bez odniesienia do tabeli kursów, tworzonej jednostronnie przez bank. W umowie nie zostały określone w jednoznaczny i weryfikowalny sposób kryteria, w oparciu o które bank ustalał kurs kupna waluty. Indeksacja kredytu odbywa się w oparciu o tabelę kursową sporządzaną przez bank, będącą jego wewnętrznym dokumentem. Ponadto w umowie nie wskazano żadnych kryteriów co do górnej granicy kursu ustalanego jednostronnie przez bank.

Tym samym klauzule przeliczeniowe zawarte w § 2 ust. 1 zd. 1 i § 3 ust. 2 umowy dotyczące salda oraz kwoty wypłaty nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs (...) dla celu wykonania umowy kredyt.

Zaznaczyć należy, iż powyższe postanowienia stanowią jedynie część zawartego w umowie mechanizmu indeksacji, który obejmuje również postanowienia dotyczące spłaty kredytu, tj. § 5 ust. 3 i 5 oraz 11 § 4 umowy oraz § 9 ust. 3 regulaminu. Do powyższego Sąd odniesie się w dalszej części uzasadnienia.

2.3. kształtowanie praw i obowiązków oraz interes konsumenta

Zgodnie z art. 3851 § 1 kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Artykuł 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 stanowi natomiast, że warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeżeli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Przepisy dotyczące klauzul abuzywnych stanowią implementację Dyrektywy 93/13, dokonując ich wykładni uwzględnić zatem należy, dorobek orzeczniczy (...). Nie ma wątpliwości, że ścisła interpretacja przesłanki określonej w prawie polskim byłaby niezgodna z dyrektywą, dlatego konieczne jest uwzględnienie w rozszerzającej wykładni pojęcia „rażące naruszenie interesów konsumenta”, tak by objęło ono sytuację „znaczącej nierównowagi praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.

Kształtowanie treści stosunku obligacyjnego wbrew dobrym obyczajom wyraża się w tworzeniu przez bank takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową tego stosunku. Z kolei kształtowanie przez te postanowienia praw i obowiązków konsumenta w sposób rażąco naruszający jego interesy, ujmuje się jako nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na niekorzyść konsumenta w określonym stosunku obligacyjnym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2005 r., I CK 832/04, z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18).

Sąd dokonał oceny kwestionowanych postanowień umownych według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Tym samym dla oceny tej nie miały żadnego znaczenia okoliczności takie jak sposób wykonywania umowy, faktyczny sposób ustalania wysokości kursów waluty obcej przez bank i ich relacja do innych kursów występujących na rynku, kwestia możliwości zawarcia lub faktycznego zawarcia przez strony aneksu do umowy kredytu, w tym aneksu upoważniającego kredytobiorcę do spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej, wieloletnie wykonywanie umowy przez kredytobiorcę bez żadnych zastrzeżeń, późniejsze zmiany regulaminu pozwanego banku, a także późniejsze zmiany stanu prawnego, w tym wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało również znaczenia, że wybór kredytu indeksowanego w walucie obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania ( (...)) charakterystycznego dla kredytów udzielanych w walucie (...) lub powiązanych z tą walutą.

Z umową kredytu wiązało się ryzyko kursowe polegające na tym, że znaczna zmiana kursu walut mogła prowadzić do istotnej zmiany wysokości zobowiązania jednej ze stron, a skala tego ryzyka była nieograniczona. W tej sytuacji bank będący profesjonalistą winien udzielić stosowanych informacji i pouczeń konsumentom, którzy byli stroną słabszą i gorzej zorientowaną w funkcjonowaniu rynku finansowego. P. obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywania regularnych spłat. W konsekwencji w informacji dla kredytobiorców należało wskazywać zarówno samą obiektywnie wysoką zmienność kursu, jak też realną możliwość zwiększenia kursu o kilkadziesiąt czy kilkaset procent w stosunku do momentu zawarcia umowy. Dostrzec także należy, iż w chwili zawierania umów frankowych zmienność kursu danej waluty obcej nie była powszechnie znana w polskim społeczeństwie. Dlatego też obowiązkiem banku oferującego kredyt indeksowany w walucie obcej było określanie nie tylko bieżących parametrów finansowych, ale i możliwego, niekorzystnego rozwoju sytuacji na globalnym rynku walut. Niepełna informacja o ryzyku kursowym, wynikająca np. z przyjęcia zaniżonego maksymalnego wzrostu kursu, z pominięciem informacji wynikających z historii zmiany kursu danej waluty, w oczywisty sposób wpływała na decyzję zawarcia umowy przez kredytobiorcę. Nawet rozważny klient banku nie jest, co do zasady, profesjonalistą, nie posiada on dostatecznej wiedzy dla samodzielnej oceny ryzyka kursowego i musi opierać się na informacjach banku. Dlatego też, ma i zawsze miał prawo do rzetelnej informacji, która nie będzie wprowadzać go w błąd (por. wyrok SA w Warszawie z 10.02.2015 r. V ACa 567/14). Ryzyko kursowe towarzyszyło umowie kredytu zawartej na tak długi i w całości obciążało kredytobiorcę, co uzasadniało przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu waluty. Co prawda od dnia 1 lipca 2006 r. obowiązywała banki krajowe Rekomendacja S Komisji Nadzoru Finansowego, zalecająca ustne informowanie przyszłych kredytobiorców o skutkach ryzyka wzrostu kursu franka szwajcarskiego o 20%, jednakże Sąd stoi na stanowisku, że nawet literalne zastosowanie się do tej rekomendacji przez banki nie mogło wskazywać na prawidłowe wykonanie obowiązku informacyjnego przez tak wyspecjalizowane i profesjonalne podmioty. Rekomendacja została sporządzona przy kursie (...) 2,55 zł i ryzyko wzrostu kursu o 20% oznaczało, że osiągnie on 3,06 zł, czyli nieomal wcześniejsze o kilka lat maksimum. F. szwajcarski ulegał jednak dalszemu silnemu osłabieniu (m.in. wskutek działań administracyjnych banku centralnego Szwajcarii), co wskazywało na konieczność zakładania kardynalnie wyższego marginesu ryzyka wzrostu (ówcześnie (...) osiągał wieloletnie minima i ryzyko wzrostu kursu było nieuchronne). Kredytujący bank jako profesjonalny uczestnik rynku finansowego musiał mieć tego pełną świadomość, w przeciwieństwie do przeciętnego obywatela. Podobnie bank musiał mieć świadomość, zawierając umowę z powodami, że przy kursie (...) osiągającym wieloletnie minima, nieuchronnie wystąpią w przyszłości dla kredytodawców negatywne konsekwencje w związku ze wzrostem kursu waluty, gdyż wcześniej sytuacje takie związane z udzielaniem kredytów denominowanych do (...) miały już miejsce w innych krajach prowadząc do poważnych perturbacji na rynku finansowym, dramatycznego zwiększania obciążeń kredytobiorców (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 19 kwietnia 2023 r., I ACa 901/22).

Powódka złożyła wprawdzie podpis na oświadczeniu, z którego wynikało, że ma świadomość ryzyka związanego z kredytem nominowanym do waluty obcej oraz że niekorzystna zmiana kursu waluty spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu/pożyczki hipotecznej oraz wzrost całego zadłużenia, jednak należy zaznaczyć, że podpisanie takiego oświadczenia nie dowodzi jaki był faktycznie zakres informacji udzielony powódce odnośnie ryzyka kursowego, zwłaszcza że świadek D. Ł. będący doradcą klienta nie był w stanie podać zakresu informacji udzielanego kredytobiorcom odnośnie ryzyka walutowego.

Świadek D. Ł. zeznał, że informował o zmianach kursowych, jednak nie wiadomo jaki był faktycznie zakres takiej informacji, zwłaszcza że na pytanie pełnomocnika pozwanego „ czy informował pan klientów jak kształtował się kurs (...) do PLN na przestrzeni ostatnich miesięcy, lat ?,Czy informował Pan, że kurs (...) w 2004 roku przekroczył 3 zł, świadek udzielił ogólnej odpowiedzi, że informował o zmianach kursowych.

Zdaniem Sądu, przy omawianiu warunków kredytu pracownik banku nie sprecyzował możliwego zakresu ryzyka kursowego. Bank nie poinformował powódki w sposób pełny, jasny i zrozumiały o ryzyku, związanym z zawarciem umowy, zwłaszcza w kontekście wniosków możliwych do wyprowadzenia z historycznych kursów (...) oraz wieloletniego okresu związania stron umową. W konsekwencji przy zawieraniu ocenianej umowy stronie powodowej świadomie przedstawiano jedynie fragment bardzo złożonego stosunku prawnego, z nadmiernym koncentrowaniem się na kwestii niskiej raty kapitałowej i ukrywając wiedzę o ryzyku dysproporcji świadczeń na niekorzyść kontrahenta. Zabrakło także pouczenia o realnych skutkach znacznego zmiany kursu waluty obcej, w szczególności o tym, że skala ryzyka kursowego jest nieograniczona, a kredytobiorca w praktyce nie ma żadnej możliwości zabezpieczenia się przed tym ryzykiem. Powyższe zaniechania informacyjne są szczególnie istotne, jeśli wziąć pod uwagę indywidualną sytuację strony powodowej, w tym wykształcenie i doświadczenie oraz fakt, że nie posiadała ona dochodów ani oszczędności w (...).

W konsekwencji należało uznać, że strona powodowa nie została w sposób rzetelny poinformowana o zasadach funkcjonowania kredytu i ryzyku kursowym.

W kwestionowanej umowie występuje zróżnicowanie pomiędzy kursem kupna i sprzedaży stosowanym dla określenia wysokości kapitału kredytu oraz wysokości rat spłaty. Strony umowy kredytu nie umawiały się na prowadzenie przez bank działalności kantorowej – dokonywania wymiany walut, a postanowiły jedynie wprowadzić do umowy mechanizm o charakterze indeksacyjnym, pozwalający na zastosowanie stóp procentowych przewidzianych dla waluty obcej. Równocześnie nie może budzić wątpliwości, że konstrukcja, w której w chwili wypłaty kredytu wysokość wyrażonego w złotych polskich zobowiązania konsumenta jest, w wyniku zastosowania dla jej ustalenia kursu sprzedaży, wyższa niż wysokość udzielonego mu kredytu, stanowi naruszenie interesów konsumenta. Bank wykorzystał swoją przewagę kontraktową dla wprowadzenia do umowy rozwiązań korzystnych wyłącznie dla kredytodawcy, w nieuzasadniony sposób zwiększających wysokość świadczeń, do których zobowiązany jest kredytobiorca. Kwestionowane klauzule zawarte w § 2 ust. 1 zd. 1 oraz § 3 ust. 2 umowy poprzez odniesienie do tabeli banku dawały mu w istocie całkowitą swobodę w sposobie kształtowania wysokości kursu kupna waluty obcej, ponieważ postanowienia umowy w żaden sposób nie precyzowały, w oparciu o jakie zasady kurs ten miał być ustalany przez bank. Bank nie zaproponował przy tym żadnych mechanizmów, które ograniczałyby ryzyko walutowe, tym samym mógł ustalić kurs na dowolnym poziomie, nawet oderwanym od jakiegokolwiek kursu występującego na rynku, ze szkodą dla kredytobiorcy. Jednocześnie kredytobiorca był zmuszony zastosować się do tego kursu, gdyż nie miał możliwości spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ponadto w oparciu o kwestionowane postanowienia kredytobiorca został obciążony koniecznością pokrywania kosztów spreadu tj. różnicy pomiędzy kursem kupna i sprzedaży waluty obcej, pomimo że koszty te nie odpowiadały żadnej usłudze świadczonej przez bank na rzecz klienta, a służyły jedynie pokryciu kosztów udzielenia przez bank kredytu i zabezpieczenia banku przed ryzykiem kursowym. W umowie przy tym brak jest jednoznacznej informacji o tym, że konsument ponosi takie koszty oraz jaka jest ich wysokość i z czego one wynikają.

Jednocześnie mechanizmy, które mają służyć uzasadnieniu stosowania takiej konstrukcji pozostają bez znaczenia w niniejszej sprawie, skoro oceny zgodności postanowienia umownego z dobrymi obyczajami dokonuje się w oparciu o treść umowy i okoliczności jej zawarcia, nie zaś w oparciu o przyjęty przez przedsiębiorcę sposób wykonywania umowy, w tym finansowania przez niego działalności swojego przedsiębiorstwa, w zakresie pozwalającym na wykonanie umowy. Nie ma również znaczenia, czy bank rzeczywiście korzystał z możliwości, jakie wynikają dla niego z określonego brzmienia postanowień umownych. Istotne jest jedynie, że nie było żadnych przeszkód, aby z takich uprawnień, mogących naruszać interesy konsumenta, mógł skorzystać. Postanowienie umowne ma niedozwolony charakter nie dlatego, że jest w niewłaściwy sposób wykorzystywane przez przedsiębiorcę – tym bardziej, że jest to okoliczność, która w toku wykonywania umowy może się zmieniać. To samo postanowienie nie może być abuzywne bądź tracić taki charakter jedynie w wyniku przyjęcia przez jedną ze stron umowy określonego sposobu jej wykonania, korzystania bądź niekorzystania z wynikających z niej uprawnień. Postanowienie jest niedozwolone, jeśli daje kontrahentowi konsumenta możliwość działania w sposób rażąco naruszający interesy konsumenta. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało znaczenia, że wybór kredytu powiązanego z kursem waluty obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania ( (...)).

Tym samym klauzule przeliczeniowe zawarte w § 2 ust. 1 zd. 1 oraz § 3 ust 2 umowy należało uznać za postanowienia kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszający jego interesy (art. 385 ¹ § 1 kc).

Powyższe postanowienia stanowią część mechanizmu indeksacji, na który składają się również klauzule przeliczeniowe zawarte w § 5 ust. i 5 umowy, § 11 ust. 4 umowy oraz § 9 ust. 3 Regulaminu, odnoszące się do kursu sprzedaży NBP.

Skoro postanowienia umowne obciążające kredytobiorcę nieograniczonym ryzykiem kursowym oraz dające bankowi całkowitą swobodę w kształtowaniu kursu waluty obcej stanowią niedozwolone postanowienia umowne (art. 385 ¹ § 1 kc), wyłączona jest możliwość uznania ich za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 kc) lub sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej (art. 3531 kc) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28.04.2022 r., III CZP 40/22).

3. nieważność umowy

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 kc jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 385 ¹ § 2 kc zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in uchwałę Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, a także wyroki Sądu Najwyższego: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17).

W przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r., II CSK 632/17). Kluczowa jednak w tym zakresie jest wykładnia art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13. Przepis ten należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku (wyrok (...) z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15). (...) wykluczył też, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach (wyrok (...) z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17). Oznacza to, że nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych.

Mechanizm waloryzacji rozpoczynany jest przez § 2 ust. 1 zd. 1 umowy. Bank w tej jednostce redakcyjnej dokumentu umowy ani w żadnej innej nie wprowadził postanowień regulujących kurs waluty szwajcarskiej jako wartość stałą – „sztywno” powiązaną ze złotym polskim jak również nie ustalił sposobu każdorazowego ustalania wartości tej waluty w odniesieniu do złotego. Klauzula przeliczeniowa zawarta w § 3 ust. 2 regulowała przeliczenie kwoty franków szwajcarskich w oparciu o tabele banku. Dla „powrotnej” waloryzacji zgodnie § 5 ust. 5 umowy i § 9 ust. 3 regulaminu bank przewidział co prawda kurs sprzedaży według kursu walut NBP, czyli w sposób obiektywy i sprawdzalny, jednak postanowienie to jest elementem całego mechanizmu waloryzacji, a w dodatku nie inicjującym ten mechanizm, tylko mającym zastosowanie już w toku jego wykonywania. Powyższe dotyczy także § 11 ust. 4 umowy. Wszystkie wskazane wyżej postanowienia składają się na mechanizm indeksacji i mogą funkcjonować tylko łącznie. W konsekwencji należy zatem uznać, że bezskuteczność klauzul indeksacyjnych dotyczy wszystkich wskazanych wyżej klauzul, a więc także § 5 ust. 5 umowy i o podobnym brzmieniu § 9 ust. 3 regulaminu oraz § 11 ust. 4 umowy.

Skoro klauzule przeliczeniowe określają sposób wykonania umowy kredytu, po ich wyeliminowaniu nie jest wiadomo, jak umowa ma być wykonywana.

W niniejszej sprawie powódka nie zgodziła się na obowiązywanie umowy z nieuczciwymi warunkami ani na uzupełnienie jej treści przepisem prawa krajowego. Jednocześnie powódka wskazała, że zna skutki unieważnienia umowy i uważa, ze unieważnienie umowy będzie dla niej korzystne.

Niejako na marginesie należy jednak dodać, że przepisem krajowym służącym uzupełnieniu treści umowy nie mógłby być art. 358 § 2 kc w brzmieniu obowiązującym od dnia 24.01.2009 r., ponieważ jest on przepisem prawa krajowego o charakterze ogólnym, który nie ma zastosowania konkretnie do umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem, a ponadto ma on zastosowanie tylko „jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej” (art. 358 § 1 kc), a zatem nie dotyczy on zobowiązań wynikających z umowy kredytu indeksowanego w walucie obcej, w której jedynie kwota kredytu została wyrażona w walucie polskiej, natomiast wszystkie zobowiązania (wypłata kredytu przez bank i spłata rat kredytowych przez kredytobiorcę) zostały oznaczone w walucie polskiej.

Treść art. 385 ¹ § 1 kc oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie wskazuje wprost na sankcję nieważności umowy zawierającej niedozwolone postanowienia umowne, dlatego jeżeli niedozwolone postanowienia umowne określają świadczenia główne umowy, sankcja nieważności całej umowy będzie mieć podstawę w art. 58 § 1 kc.

W konsekwencji Sąd ustalił, że nie istnieje pomiędzy stronami stosunek prawny kredytu wynikający z przedmiotowej umowy z powodu jej nieważności.

II Powództwo o zapłatę

Dla ostatecznego rozliczenia stron zastosowanie znajdą przepisy art. 405 – 410 kc regulujące zasady rozliczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia i nienależnego świadczenia.

Zgodnie z art. 405 kc kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Szczególnym rodzajem bezpodstawnego wzbogacenia jest tzw. świadczenie nienależne. Przepis art. 410 § 2 kc stanowi zaś, że świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Dla aktualizacji roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia wystarczające jest wykazanie samego przesunięcia majątkowego pomiędzy zubożonym a wzbogaconym będącego następstwem spełnienia nienależnego świadczenia, gdyż ze swej istoty spełnienie tego świadczenia spełnia przesłankę zubożenia, zaś jego otrzymanie - kryteria wzbogacenia. Bez znaczenia w sprawie pozostawało więc to, czy pozwany faktycznie rozporządził środkami finansowymi otrzymanymi w ramach spłat rat kredytu, choćby na pokrycie własnych zobowiązań i nie zachodzi w tym wypadku potrzeba ustalenia, czy wzbogaciło ono odbiorcę. Samo bowiem spełnienie świadczenie nienależnego jest źródłem roszczenia restytucyjnego.

Brak zastrzeżenia przez kredytobiorcę zwrotu spełnianego świadczenia (rat kredytu) nie niweczył skuteczności roszczenia, gdyż jak wynika z art. 411 pkt 1 kc spełnienie świadczenia w wykonaniu nieważnej czynności prawnej rodzi obowiązek zwrotu, nawet jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie jest do tego zobowiązany. W niniejszej sprawie podstawą prawną świadczenia była nieważna czynność prawna, która nie stała się ważna mimo spełnienia świadczenia, a w takim wypadku wiedza spełniającego świadczenie, że nie był do świadczenia zobowiązany, nie zwalnia odbiorcy świadczenia do jego zwrotu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2018 r., I CSK 575/17).

W niniejszej sprawie nie znajduje również zastosowania wyłączenie z art. 411 pkt 2 kc (zasady współżycia społecznego), albowiem skutki stosowania przez bank niedozwolonych postanowień umownych nie mogą podlegać ochronie prawnej. Świadczenie spełnione przez stronę powodową w następstwie nieważnej umowy kredytowej nie może być kwalifikowane jako czyniące zadość zasadom współżycia społecznego, skoro to właśnie zastosowanie przez bank wzorca umownego zawierającego klauzule abuzywne należało oceniać w kontekście naruszenia dobrych obyczajów.

W toku niniejszego postępowania strona powodowa wykazała, że w okresie od zawarcia umowy do dnia 23 listopada spełniła świadczenie w łącznej kwocie 90.960,25 zł. Pozwany nie kwestionował kwoty spłaconej przez powodów.

W konsekwencji Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powódki dochodzoną kwotę, zgodnie z żądaniem, uznając że było to świadczenie nienależne.

O odsetkach od zasądzonej kwoty Sąd orzekł zgodnie z art. 481 § 1 i 2 kc, uznając, przy uwzględnieniu treści art. 455 kc, że w przypadku świadczenia nienależnego obowiązany do jego zwrotu pozostaje w opóźnieniu dopiero, gdy nie spełni świadczenia po wezwaniu. Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego stanowi roszczenie bezterminowe, a zatem staje się wymagalne po wezwaniu do zapłaty. Strona powodowa pismem z dnia 16 stycznia 2023 roku wezwała pozwanego do zapłaty dochodzonej pozwem kwoty w terminie 14 dni od otrzymania wezwania, które zostało doręczone pozwanemu w dniu 23 stycznia 2023 roku. Wobec powyższego Sąd zasądził ustawowe odsetki za opóźnienie od dnia 7 lutego 2023 roku, zgodnie z żądaniem.

Pozwany zgłosił w odpowiedzi na pozew zarzut potrącenia do kwoty 85.170,55 zł stanowiącej wypłacony powódce kapitał oraz do kwoty 62.450,46 zł jako równowartość korzyści za korzystanie z kapitału.

Zgodnie z art. 498 § 1 kc gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.

Zarzut potrącenia należy do środków obrony pozwanego i zaliczany jest do zarzutów o charakterze merytorycznym (materialnym), a jego celem jest w istocie zgłoszenie twierdzenia, że na skutek zdarzenia w postaci złożenia oświadczenia o potrąceniu doszło do umorzenia wzajemnych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (por. wyroki SN: z 07.05.2004 r., I CK 666/03, OSNC 2005/5/86; z 07.11.2008 r., II CSK 243/08, LEX nr 560544; z 28.10.2016 r., I CSK 687/15, LEX nr 2188611). Skuteczność tego twierdzenia uzależniona jest od spełnienia przesłanek formalnych i materialnych. Do pierwszych zalicza się przede wszystkim udowodnienie, że oświadczenie o potrąceniu zostało złożone w sposób pozwalający na dotarcie do adresata. Do przesłanek materialnych należy zaliczyć wykazanie, że pozwanemu przysługiwała wymagalna wierzytelność wzajemna, która została potrącona. Niespełnienie przesłanek formalnych powoduje pominięcie twierdzenia o potrąceniu i nierozpoznanie zarzutu. Niespełnienie przesłanek materialnych skutkuje nieuwzględnieniem żądania oddalenia powództwa z powodu wygaśnięcia wierzytelności powoda. Ocena skuteczności (wywołania skutków materialnych) podniesionego procesowego zarzutu potrącenia i uwzględnienie go w toczącym się postępowaniu uzależnione są zatem od skutecznego złożenia oświadczenia woli stronie przeciwnej.

Zarzut potrącenia nie zasługiwał na uwzględnienie, został bowiem zgłoszony co do niewymagalnej wierzytelności pozwanego. Zgodnie z art. 498 § 1 kc jednym z warunków skutecznego potrącenia jest wymagalność obu wierzytelności.

Skoro roszczenia banku oparte są również na art. 410 w zw. z art. 405 kc, a zatem na przepisach o nienależnym świadczeniu, a roszczenia dochodzone na tej podstawie mają walor tzw. roszczeń bezterminowych, to bez uprzedniego wezwania do zapłaty pozostają one niewymagalne. W takiej sytuacji pozwany powinien w pierwszej kolejności wezwać powódkę do zapłaty kwoty, którą zamierza przedstawić do potrącenia.

Zarzut potrącenia został zgłoszony w odpowiedzi na pozew, doręczonej pełnomocnikowi powódki bez wcześniejszego wezwania powódkip do zapłaty kwoty zgłoszonej do potrącenia.

Nawet jeśli przyjąć, że samo doręczenie stronie powodowej pisma zawierającego zarzut potrącenia stanowiłoby wezwanie do zapłaty w rozumieniu art. 455 kc, to w takim wypadku dopiero po upływie terminu wynikającego z tego przepisu powstałby stan wymagalności, warunkujący skuteczne złożenia oświadczenia o potrącenia. Zarzut powinien więc zostać ponownie złożony i to w terminie wynikającym z art. 203 ¹ § 2 kpc, czyli w terminie dwóch tygodni od dnia wymagalności roszczenia. Z tych przyczyn nie sposób uznać, iż pozwany w sposób skuteczny podniósł zarzut potrącenia.

Ponadto, wskazać należy, iż o ile pełnomocnik procesowy pozwanego, co wynika z treści pełnomocnictwa procesowego, był uprawniony do składania prawnomaterialnych oświadczeń dotyczących potrącenia, tak umocowania do ich odbierania nie posiadał pełnomocnik powódki.

Zarzut potrącenia został podniesiony w odpowiedzi na pozew, doręczonej pełnomocnikowi powódki, który, wedle treści udzielonego mu pełnomocnictwa, nie był uprawniony do odbierania od pozwanego w imieniu powódki oświadczeń o charakterze materialnoprawnym, a jedynie do reprezentowania w niniejszym procesie i składania oświadczeń woli w imieniu powódki. W świetle art. 91 kpc oznacza to, że oświadczenie w przedmiocie zarzutu potrącenia nie mogło wywrzeć skutku wobec strony powodowej.

Pozwany nie wykazał, aby wezwał stronę powodową do spełnienia tych świadczeń, w związku z nieważnością umowy kredytu. Wręcz przeciwnie, w toku niniejszego postępowania pozwany stał niezmiennie na stanowisku, że zawarta przez strony umowa kredytu jest ważna, zaprzeczając przeciwnemu stanowisku powódki. Wobec tego wskazane wierzytelności pozwanego nie stały się wymagalne, a w konsekwencji wierzytelności pieniężne dochodzone w niniejszej sprawie przez stronę powodową nie zostały umorzone, stosownie do treści art. 498 § 2 kc, do wysokości wierzytelności o niższej wartości.

Z tych przyczyn nie sposób uznać, iż pozwany w sposób skuteczny podniósł procesowy zarzut potrącenia.

Zarzut nie zasługiwał również na uwzględnienie, bowiem obejmował także wierzytelność z tytułu wynagrodzenia za korzystanie z kapitału. Skoro ustawodawca przewidział, że jedynym skutkiem umowy jest ewentualny obowiązek zwrotu sobie przez strony tego, co strony w wykonaniu tej umowy sobie wzajemnie świadczyły, to niedopuszczalne jest kreowanie innych, dodatkowych roszczeń. Ponadto zdaniem Sądu przyznanie przedsiębiorcy jakichkolwiek roszczeń ponad zwrot wypłaconego kapitału spowoduje zaburzenie, będzie prowadzić do pośredniego uzyskiwania korzyści z abuzywnych postanowień. W ten sposób sankcja wynikająca z niezwiązania konsumenta niedozwolonym postanowieniem zostałaby zniwelowana. Tym samym wynik wykładni prowadzący do przyznania tego rodzaju roszczeń byłby sprzeczny z prawem unijnym, a zatem niedopuszczalny. Celem art. 6 dyrektywy 93/13 jest to, aby konsument nie został związany nieuczciwymi warunkami umownymi stosowanymi przez przedsiębiorcę, w tym wypadku przez bank. Ochrona ta ma służyć realizacji celu odstraszającego zawartego w art. 7 dyrektywy 93/13. Polegać ma ona na tym, by przedsiębiorca w umowach zawieranych z konsumentem nie wprowadzał nieuczciwych warunków. Obowiązek zapłaty przez konsumenta na rzecz banku wynagrodzenia za korzystanie z kapitału osłabiałby odstraszający skutek wynikający z art. 6 i 7 dyrektywy 93/13. Takie praktyki powodowałyby, że cele dyrektywy 93/13 zostałyby pozbawione skuteczności (por. wyrok (...) z 14.6.2012 r. C-618/10). Wykładnia prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy, a tym samym otrzymania wynagrodzenia za korzystanie tego kapitału przez konsumenta, przyczyniłaby się do wyeliminowania odstraszającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez uznanie tej umowy za nieważną. Ponadto skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby byli oni narażeni, w ramach powoływania się na swoje prawa wynikające z tej dyrektywy, na ryzyko konieczności zapłaty takiej rekompensaty. Taka wykładnia groziłaby stworzeniem sytuacji, w których bardziej korzystne dla konsumenta byłoby raczej kontynuowanie wykonania umowy zawierającej nieuczciwy warunek niż skorzystanie z praw, które wywodzi on ze wspomnianej dyrektywy. Nie można dopuścić ani do tego, by strona czerpała korzyści gospodarcze ze swojego niezgodnego z prawem zachowania, ani do tego, by otrzymała odszkodowanie za niedogodności nim wywołane. Ewentualne uznanie umowy kredytu hipotecznego za nieważną jest skutkiem stosowania nieuczciwych warunków przez bank. W związku z tym nie może on uzyskać odszkodowania za utratę zysku analogicznego do tego, jaki zamierzał osiągnąć z umowy. W konsekwencji w kontekście uznania umów kredytu hipotecznego za nieważne w całości ze względu na to, że nie mogą one dalej obowiązywać po usunięciu zawartych w nich nieuczciwych warunków, dyrektywa 93/13 stoi na przeszkodzie wykładni prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty (por. wyrok (...) z 15 czerwca 2023 r., C-520/21).

W świetle przytoczonych okoliczności Sąd nie uwzględnił zarzutu potrącenia podniesionego przez pozwanego.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie przepisu art. 98 k.p.c., zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy. Powództwo zostało uwzględnione w całości, dlatego też Sąd zasądził od pozwanego na rzecz strony powodowej całość poniesionych przez powódkę kosztów procesu. Na zasądzoną kwotę złożyły się: opłata od pozwu – 1.000 zł, opłata skarbowa od pełnomocnictwa – 34 zł, koszty zastępstwa procesowego – 5.400 zł, ustalone na podstawie § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 265).

Sędzia Alina Gąsior

z/(...)