Portal Orzeczeń

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 03 lipca 2025 roku

Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział I Cywilny w składzie następującym:

Przewodniczący:	Sędzia SO Dorota Krawczyk
Protokolant:	p.o. stażysty Aleksandra Chałubińska

po rozpoznaniu w dniu 03 czerwca 2025 roku w Piotrkowie Trybunalskim na rozprawie

sprawy z powództwa M. C.

przeciwko (...) Bank Spółka Akcyjna z siedzibą we W.

o ustalenie i zapłatę

1.  ustala, że umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) standardowe oprocentowanie zawartej w dniu 23 września 2005r. pomiędzy powódką M. C. (poprzednio M.), a pozwanym (...) Bank Spółka Akcyjna z siedzibą we W. (poprzednik prawny (...) Bank S.A. z siedzibą we W. jest nieważna w całości;

2.  zasądza od pozwanego (...) Bank Spółka Akcyjna z siedzibą we W. na rzecz powódki M. C. kwotę 65.583,36 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 14 sierpnia 2023 roku do dnia zapłaty;

3.  zasądza od pozwanego (...) Bank Spółka Akcyjna z siedzibą we W. na rzecz powódki M. C. kwotę 6.417,00zł (sześć tysięcy czterysta siedemnaście złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niemniejszego wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sygn. akt I C 387/24

UZASADNIENIE

W pozwie wniesionym w dniu 16 lutego 2024 r. powódka M. C. (poprzednie nazwisko M.) reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła przeciwko pozwanemu (...) Bank (...) S.A. z siedzibą we W. o:

1. ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie zawarta w dniu 23 września 2005 r. pomiędzy M. M. (2) (obecnie: C.) a (...) Bank Spółka Akcyjna z siedzibą we W., którego następcą prawnym jest pozwana (...) Bank Spółka Akcyjna z siedzibą we W., jest nieważna oraz zasądzenie od pozwanej (...) Bank Spółka Akcyjna z siedzibą we W. na rzecz Powódki M. C. kwoty 65.583,36 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 14 sierpnia 2023 r. do dnia zapłaty.

Ewentualnie, w przypadku nieuwzględnienia powyższych żądań, powódka domagała się :

2. ustalenia, że umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie zawarta przez strony w dniu 23 września 2005 r. jest nieważna.

Ewentualnie, w przypadku nieuwzględnienia powyższego żądania, o:

3. zasądzenie od na rzecz powodki kwoty 65.583,36 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 14 sierpnia 2023 r. do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu pozwu powódka wskazała, że w dniu 23 września 2005 roku zawarła z pozwanym bankiem umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do (...). Przedmiotem umowy było udzielenie powódce kredytu w kwocie 48.622,90 zł z przeznaczeniem na sfinansowanie spłaty kredytu zaciągniętego na cele mieszkaniowe w innym banku, którego pierwotnym celem było sfinansowanie budowy domu jednorodzinnego.

Pełnomocnik powódki zaznaczył, że w dacie podpisywania umowy, ze względu na stosowanie przez pozwanego waloryzacji kwoty kredytu w polskich złotych, kredytobiorca nie znał faktycznej wysokości swojego zobowiązania oraz nie otrzymał narzędzi, które pozwoliłyby na jego określenie. Pełnomocnik powódki zakwestionował zapisy zawarte w § 2 ust. 1 zd. 1, § 3 ust 2, § 5 ust. 3 - 5 umowy , które w jej ocenie stanowią klauzule abuzywne.

Powódka reprezentowana przez pełnomocnika powołała się na przepis art. 69 ust. 1 Prawa bankowego oraz art. 358 ¹ § 5 k.c. w relacji do granicy swobody kontraktowej w art. 353 ¹ k.c. W uzasadnieniu pozwu wskazano również, że postanowienia umowy nie były z powódką indywidualnie uzgodnione i nie podlegały negocjacjom.

Jednocześnie pełnomocnik powódki wskazał, że kwestionowane postanowienia umowy zostały ukształtowane w sposób sprzeczny z prawem i rażąco naruszają interes powódki jako kredytobiorcy. Wskazane w pozwie klauzule indeksacyjne stanowią niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c. i w związku z powyższym są bezskuteczne wobec powódki od dnia zawarcia umowy, a wobec tego, że kwestionowane przez powódkę postanowienia określają główne świadczenia stron, to całą umowę należy uznać za nieważną.

Pełnomocnik powódki podniósł również, że umowa kredytu zawarta pomiędzy stronami jest również nieważna ze względu na jej sprzeczność z naturą stosunku zobowiązaniowego i zasadami współżycia społecznego. Strona powodowa zaznaczyła również, że pozwany zaniechał w zakresie przekazania powódce należytej informacji o zasadach indeksacji i ryzyku kursowym.

Strona powodowa, w zakresie żądania zapłaty powołała się na przepis art. 405 k.c. w związku z art. 410 § 1 i 2 k.c. Powódka podała, że poniesiony przez nią całościowy koszt kredytu według stanu na dzień 1 czerwca 2023 r. wyniósł 65.583,36 zł .

Jednocześnie powódka posiada interes prawny w zakresie roszczenia o ustalenia.

W zakresie kosztów powódka wnosiła o zasadzenie kosztów procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego – w dwukrotności stawki minimalnej wraz z ustawowymi odsetkami a opóźnienie czasu uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty- według norm przepisanych.

Ponadto uwagi na wysokość uiszczonych przez powódkę rat kredytu w stosunku do wysokości wypłaconego kapitału kredytu powódka wniosła o udzielenie zabezpieczenia powództwa poprzez unormowanie praw i obowiązków stron umowy kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie i nakazanie wstrzymania obowiązku dokonywania przez powódkę spłat rat kapitałowo-odsetkowych w wysokości i terminach wynikających z umowy kredytu hipotecznego nominowanego do (...) standardowe oprocentowanie zawartej w dniu 23 września 2005 r. w okresie od dnia wydania postanowienia w zakreślonym w niniejszym wniosku przedmiocie do dnia prawomocnego zakończenia niniejszego postępowania; zakazanie pozwanej złożenia oświadczeń wzywających Powódkę do zapłaty oraz oświadczenia o wypowiedzeniu Umowy kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie zawartej w dniu 23 września 2005 r. w okresie od dnia wydania postanowienia w zakreślonym w niniejszym wniosku przedmiocie do dnia prawomocnego zakończenia niniejszego postępowania; zakazanie pozwanej przekazania informacji o zaprzestaniu spłaty przez Powódkę rat kapitałowo- odsetkowych z tytułu Umowy kredytu hipotecznego nominowanego do (...) standardowe oprocentowanie zawarta w dniu 23 września 2005 r. do Biura (...), biur informacji gospodarczej oraz innych baz danych i rejestrów, do których Pozwana przekazuje informacje dotyczące kredytobiorców zalegających ze spłatą kolejnych rat kredytów, których stroną jest Pozwana, w okresie od dnia wydania postanowienia w zakreślonym w niniejszym wniosku przedmiocie do dnia prawomocnego zakończenia niniejszego postępowania.( k. 1-17)

Postanowieniem z dnia 21 października 2024 roku wydanym w sprawie I ACz Sąd Apelacyjny w Łodzi zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w Piotrkowie Tryb. z dnia 12 kwietnia 2024 roku Sąd i oddalił wniosek powódki o zabezpieczenie (k. 39, 89).

W odpowiedzi na pozew pozwany (...) Bank (...) S.A. z siedzibą we W. zakwestionował roszczenie co do zasady i co do wysokości, podnosząc, że umowa kredytu hipotecznego indeksowanego do (...) jest dopuszczalna na płaszczyźnie prawa i brak jest podstaw do stwierdzenia jej bezwzględnej nieważności, a także nie zawiera ona niedozwolonych klauzul umownych. Pozwany zaznaczył, że przed zawarciem umowy, strona powodowa była szczegółowo informowana o sposobie indeksacji kredytu oraz ryzyku kursowym, co zdaniem pozwanego wynika z treści samej umowy. Poza tym, zdaniem pozwanego powódka nie posiada interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Pozwany podniósł, że spłata kredytu następowała według kursu sprzedaży NBP.

Zdaniem pozwanego, nieuprawnione jest twierdzenie, że strona pozwana naruszyła dobre obyczaje przy ustalaniu kursu kupna walut w dniu wypłaty kredytu, poza tym do przeliczenia raty kredytu zastosowanie miał kurs obiektywny, niezależny od Banku.

W przypadku zaś uznania klauzul za niedozwolone, brak jest podstaw do uznania całej umowy za nieważną, gdyż umowa może być nadal wykonywana.

Ponadto pozwany podniósł zarzut potrącenia wierzytelności dochodzonej przez powódkę w kwocie 65.583,36 zł (wraz ze wszelkimi odsetkami od tej kwoty), z wierzytelnościami pozwanego dotyczącym zwrotu kapitału udostępnionego powódce w kwocie 48.272,82 zł oraz realnej wartości kapitału za czas od wypłaty kapitału do jego zwrotu w kwocie 10.767,13 zł.

W zakresie kosztów pozwany domagał się zasądzenie od powoda na rzecz pozwanych kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k. 9-71).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Powódka M. C. (poprzednie nazwisko M.) w dniu 23 września 2005 roku zawarła z poprzednikiem prawnym pozwanego z (...) Bank Spółka Akcyjna z siedzibą we W. umowę kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie.

Na podstawie umowy powódka zaciągnęła kredyt w kwocie 48.622,90 zł nominowany do waluty (...) z przeznaczeniem na sfinansowanie spłaty kredytu zaciągniętego na cele mieszkaniowe w innym banku, którego pierwotnym celem było sfinansowanie budowy domu jednorodzinnego położonego w m. K. gmina: G. - R..

Umowa została zawarta na okres 360 miesięcy. Oprocentowanie kredytu było zmienne i na dzień zawarcia umowy wynosiło 2,96 § w stosunku rocznym .

Zgodnie z umową:

Na wniosek Kredytobiorcy Bank udziela kredytu w kwocie 48.622,90 PLN nominowanego do waluty (...), wg kursu kupna waluty dla (...) obowiązującego w Banku w dniu uruchomienia całości kredytu lub jego poszczególnych transz - w przypadku wypłaty kredytu w transzach, na cel określony w § 1. Kredyt jest wypłacany w złotych polskich zgodnie z § 3 ust. 2 Umowy. Kredyt udzielany jest na okres 360 miesięcy. Okres kredytowania rozpoczyna się w dniu podpisania Umowy (§ 2 ust. 1).

Bank zobowiązał się do uruchomienia kredytu w 1 transzy, w drodze przelewu środków. (§ 3 ust 1 zd. 1). Kredyt był wypłacany w złotych polskich przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości wypłacanej kwoty (transzy) na (...) według kursu kupna walut dla (...) ustalonego przez Bank i obowiązującego w Banku w dniu wypłaty środków (§ 3 ust 2).

Kredytobiorca zobowiązuje się do spłaty udzielonego kredytu w 360 równych ratach kapitałowo-odsetkowych w terminie do 15 dnia każdego miesiąca począwszy od miesiąca, w którym kredyt został wypłacony w całości, pod warunkiem, że okres między wypłatą kredytu a deklarowanym dniem spłaty jest dłuższy niż 15 dni. W przypadku gdy okres ten jest krótszy Kredytobiorca rozpoczyna spłatę kredytu od 15 dnia miesiąca następnego. Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych zostanie określona w "Harmonogramie spłat", o którym mowa w § 2 ust. 2 niniejszej umowy (§ 5 ust. 1). Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych zostanie ustalona po przeliczeniu kwoty wypłaconego kredytu na (...), stosownie do postanowień niniejszej Umowy (§ 5 ust. 3). Raty kredytu wraz z należnymi odsetkami płatne są w złotych, w kwocie stanowiącej równowartość (...), na rachunek kredytu (…) (§ 5 ust. 4). Jako datę spłaty raty kredytu przyjmuje się datę wpływu środków na rachunek kredytu. Kwota wpłaty raty w złotych przeliczana jest na (...) kursu sprzedaży obowiązującego w NBP na dzień przed datą wpływu środków do Banku (§ 5 ust. 5).

Do spraw nieuregulowanych umową zastosowanie znajdowały postanowienia Regulaminu udzielania Kredytów/pożyczek hipotecznych przez (...) Bank S.A., który stanowi integralną część Umowy oraz przepisy Prawa Bankowego i Kodeksu Cywilnego (§ 13 ust 3 umowy).

/dowód: umowa kredytu hipotecznego k.21– 23 /

Zawarcie umowy kredytu zostało poprzedzone złożeniem przez stronę powodową w dniu 8 września 2005 roku, wniosku o udzielenie kredytu mieszkaniowego. We wniosku powódka wskazała, że jako walutę kredytu wybiera (...), a wnioskowana kwota kredytu wynosiła 48.622,90 zł.

/dowód: wniosek o udzielenie kredytu k.72-74/

W dniu 22 września 2005 roku została Bank wydał pozytywną decyzję kredytową.

/dowód: ocena wniosku – k. 75 – 76/

Powódka potrzebowała środków finansowych na dokończenie budowy domu. W tym czasie powódka była po rozwodzie i sama podjęła decyzję o kredycie. Po wizytach w dwóch bankach okazało się, że powódka nie ma zdolności kredytowej we frankach. Wówczas powódka udała się do pozwanego banku, w którym zaoferowano jej kredyt w walucie (...) rekomendując go jako bezpieczny, opłacalny, tani, oprocentowanie kredytu jako konkurencyjnie niskie w stosunku do innych ofert ( ok. 5%), z bardzo niskim ryzykiem wzrostu kursu.

Ostatecznie powódka zdecydowała się na zawarcie umowy z pozwanym. Z treścią umowy powódka zapoznała się przed jej podpisaniem. Powódka nie negocjowała warunków umowy, nie miała w tej kwestii żadnej wiedzy oraz o takie negocjacje nie zabiegała.

/dowód: zeznania powódki k. 118-119/

Kredyt został uruchomiony w dniu 4 października 2005 roku w jednej transzy w kwocie 48.622,90 zł, co zgodnie z kursem (...) odpowiadało kwocie 19.765,41 CHF.

/dowód: zaświadczenie k. 24-25/

Harmonogram spłat powódka otrzymywała w walucie (...).

/dowód: harmonogram – k. 26 – 27/

Powódka systematycznie dokonywała spłat rat kredytu w walucie PLN. Powódka samodzielnie dokonywała przeliczenia raty według aktualnego kursu (...), zgodnie z tabelą walut na stronie banku.

/dowód: zeznania powódki k. 118-119/

Według stanu na dzień 1 czerwca 2023 r. powódka spłaciła łącznie z tytułu spornej umowy kwotę 65.583,36 zł.

/dowód: zaświadczenie j. 24-25 , harmonogram k.26-27 , wykaz spłat k. 27 verte-30 wraz z zestawieniem spłat kredytu k. 31-37/

Pismem z dnia 1 sierpnia 2023 roku powódka podjęła próbę pozasądowego rozwiązania sporu, wzywając pozwanego do dobrowolnej zapłaty kwoty 65.583,36 zł.

Pozwana odebrała przedmiotowe pismo w dniu 5 sierpnia 2023 r.

/okoliczności niesporne/

Sąd ocenił i zważył co następuje:

Sąd pominął wniosek pozwanego o dopuszczenie dowodu z biegłego sądowego z zakresu rachunkowości finansowej na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2, 3 i 5 kpc uznając, że jest on nieprzydatny dla rozstrzygnięcia sprawy oraz zmierzający do przedłużenia postępowania. Wobec zasadności twierdzeń co do nieważności umowy w całości, postępowanie dowodowe obejmowało ustalenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia przez bank od powódki. Ustalając wysokość zobowiązania, Sąd przyjął kwotę wskazaną przez powódkę na podstawie dokumentu wystawionego przez pozwanego, którego wiarygodności pozwany nie kwestionował.

Sąd pominął wniosek pozwanego na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2, 3 i 5 kpc o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka M. K. z uwagi na brak doręczenia świadkowi korespondencji, nie wskazanie aktualnego adresu świadka, niepodjęcie przez pozwanego działań mających na celu doprowadzenie świadka na rozprawę, a dodatkowo sam fakt, że na umowie znajduje się podpis tegoż świadka wynika z faktu posiadania przez niego pełnomocnictwa do podpisywania umów w imieniu banku, w związku z wymogami formalnymi, aby na umowie znajdował się podpis dwóch przedstawicieli banku.

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w całości co do roszczenia głównego o zapłatę i ustalenie.

Taki stan rzeczy czynił bezprzedmiotowym odnoszenie się do roszczenia ewentualnego.

I Powództwo o ustalenie

Określone przez stronę powodową żądanie ustalenia nieważności umowy znajduje swą podstawę prawną w treści art. 189 kpc, zgodnie z którym powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.

1. interes prawny

Zdaniem Sądu, stronie powodowej przysługuje interes prawny w dochodzeniu ustalenia nieważności umowy. Rozstrzygnięcie pozwoli powódce uniknąć ewentualnych sporów w przyszłości w zakresie wysokości świadczenia pieniężnego należnego pozwanemu bankowi. Umowa kredytu została zawarta na okres kilkudziesięciu lat i obecnie strony nadal są nią związane. Bez rozstrzygnięcia na przyszłość o zasadach rozliczenia kredytu, nie istnieje możliwość definitywnego zakończenia sporu. Rozstrzygnięcie roszczenia o ustalenie nieważności umowy zniesie stan niepewności strony powodowej w zakresie wysokości rat i sposobu ich rozliczania. Sama możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie nie wyczerpuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Zakresem res iudicata objęta jest sentencja wyroku, zaś przesłankowe ustalenie nieważności umowy i zasądzenie na tej podstawie kwot nienależnie wypłaconego świadczenia, nie będzie zawierało ww. rozstrzygnięcia w sentencji. Wskazać należy również na treść art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, wymagającego zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami.

2. klauzule niedozwolone

Oceniając ważność czynności prawnej nie można przypisywać dominującego znaczenia ani okolicznościom poprzedzającym zawarcie umowy, ani sposobowi jej wykonania. O ważności umowy orzeka się oceniając jej treść i cel z daty zawarcia umowy, a nie sposób jej faktycznego wykonania.

W zakresie ochrony praw konsumenta przed naruszeniami słuszności kontraktowej istnieją przepisy szczególne (w tym art. 385 ¹ – 385 ³ kc) wprowadzające instrument wzmożonej względem zasad ogólnych kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę pod kątem poszanowania interesów konsumentów, a także szczególną sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. Przepisy dotyczące nieuczciwych postanowień umownych stanowią implementację do krajowego systemu prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29) należy zatem odwołać się do znacznego dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Przy stwierdzeniu abuzywności niektórych postanowień umownych umowa nadal może wiązać strony w pozostałym zakresie albo – o ile po stwierdzeniu abuzywności tych postanowień nie da się wykonać – umowa może być również uznana za nieważną.

2.1 status konsumenta, indywidualne uzgodnienie, główne świadczenie

Umowa kredytu wiąże się z działalnością gospodarczą pozwanego, natomiast w niniejszej sprawie strona powodowa działała jako konsument. Zgodnie bowiem z treścią art. 22 ¹ kc za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Powódka zaciągnęła zobowiązanie na cele mieszkaniowe.

Zgodnie z art. 385 § 3 kc nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Powyższe zawiera wzruszalne domniemanie prawne nieuzgodnienia indywidualnego postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Ponadto ciężar dowodu, że klauzule ryzyka walutowego i klauzule przeliczeniowe zostały indywidualnie uzgodnione, spoczywał na banku (art. 385 ¹ § 4 kc). Zgodnie zaś z art. 3 ust. 2 dyrektywy 93/13 warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej, a fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej.

Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że umowa została zawarta w oparciu o standardowy wzorzec umowy kredytu indeksowanego stworzony przez pozwanego. Brak indywidualnego uzgodnienia spornych postanowień umownych dotyczących indeksacji wynika z samego charakteru zawartej umowy – opartych o treść stosowanego przez bank wzorca umownego. Stronie powodowej zaoferowano produkt typowy, przygotowany w całości przez bank i adresowany do klientów zainteresowanych umową kredytu hipotecznego z wykorzystaniem waluty (...). Taki sposób zawierania umowy w zasadzie wyklucza możliwość indywidualnego wpływania przez konsumenta na treść powstałego stosunku prawnego, poza ustaleniem kwoty kredytu, ewentualnie wysokości oprocentowania, marży czy prowizji. Nie ma też podstaw do przyjęcia, że z przedłożonych przez pozwanego dowodów z dokumentów, w szczególności wniosku kredytowego i umowy, podpisanych przez stronę powodową wynika, że postanowienia odnoszące się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej są wynikiem indywidualnego uzgodnienia stron. Dowody te świadczą jedynie o zaakceptowaniu przez stronę powodową treści dokumentów jednostronnie opracowanych przez bank, gdyż bez tej akceptacji nie doszłoby do zawarcia umowy. Nie stanowi też indywidualnego uzgodnienia dokonanie wyboru przez konsumenta jednego z kilku rodzajów umów przedstawionych przez przedsiębiorcę, w tym umowy kredytu złotowego, bez mechanizmu indeksacji. Możliwość wyboru kredytu złotowego nie jest dowodem na to, że konsument wybierający kredyt indeksowany mógł indywidualnie negocjować postanowienia wzorca kredytu indeksowanego. Nie świadczy o indywidualnym uzgodnieniu to, że przedsiębiorca stworzył kilka wzorców umów, jeżeli konsument może jedynie dokonać wyboru pomiędzy takimi wzorcami, a nie doprowadzić w drodze negocjacji do modyfikacji postanowień danego wzorca. Niedozwolony charakter badanych klauzul usuwa wyłącznie indywidualne uzgodnienie tych klauzuli, nie zaś wybór przez konsumenta wzorca z kilku oferowanych przez pozwanego.

W niniejszej sprawie kwestionowane postanowienia zawarte w § 2 ust. 1 , § 3 ust. 2, § 5 ust. 3, 4, 5 stanowią klauzule przeliczeniowe.

Postanowienia dotyczące indeksacji kredytu – zarówno dotyczące sposobu przeliczenia kwoty kredytu na franki przy wypłacie kredytu, jak też zadłużenia wyrażonego we frankach na złotówki podczas spłaty poszczególnych rat – określają świadczenia główne stron w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 kc. Dotyczą bowiem one bezpośrednio sposobu określenia kwoty wykorzystanego i spłacanego kredytu, a zatem elementów należących zgodnie z treścią art. 69 ustawy prawo bankowe do essentialia negotii umowy kredytu.

2.2 niejednoznaczność klauzul przeliczeniowych

Następnie należało dokonać oceny, czy kwestionowane klauzule zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 385 ¹ § 1 zd. 2 kc), tj. prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG). Wyrażenie ich prostym i zrozumiałym językiem nie sprowadza się jednak do formalnego pouczenia o możliwości wzrostu kursu waluty, lecz wymaga przekazania niezbędnych informacji w sposób, który umożliwia konsumentowi oszacowanie – potencjalnie istotnych – konsekwencji ekonomicznych klauzuli indeksacyjnej dla jego zobowiązań finansowych.

Treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by miał on możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (zob. m.in. wyrok (...) z 18 listopada 2021 r., C - 212/20).

Kwestionowane klauzule zawarte w § 2 ust. 1 zd. 1 oraz § 3 ust. 2 umowy stanowią klauzule przeliczeniowe. Na ich podstawie nie było możliwe precyzyjne określenie salda kredytu oraz kwoty wypłaty bez odniesienia do tabeli kursów, tworzonej jednostronnie przez bank. W umowie nie zostały określone w jednoznaczny i weryfikowalny sposób kryteria, w oparciu o które bank ustalał kurs kupna waluty. Indeksacja kredytu odbywa się w oparciu o tabelę kursową sporządzaną przez bank, będącą jego wewnętrznym dokumentem. Ponadto w umowie nie wskazano żadnych kryteriów co do górnej granicy kursu ustalanego jednostronnie przez bank.

Tym samym klauzule przeliczeniowe zawarte w § 2 ust. 1 i § 3 ust. 2 umowy dotyczące salda oraz kwoty wypłaty nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs (...) dla celu wykonania umowy kredyt.

Zaznaczyć należy, iż powyższe postanowienia stanowią jedynie część zawartego w umowie mechanizmu indeksacji, który obejmuje również postanowienia dotyczące spłaty kredytu, tj. § 5 ust. 3, 4 5. Do powyższego Sąd odniesie się w dalszej części uzasadnienia.

2.3. kształtowanie praw i obowiązków oraz interes konsumenta

Zgodnie z art. 385 ¹ § 1 kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Artykuł 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 stanowi natomiast, że warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeżeli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Przepisy dotyczące klauzul abuzywnych stanowią implementację Dyrektywy 93/13, dokonując ich wykładni uwzględnić zatem należy, dorobek orzeczniczy (...). Nie ma wątpliwości, że ścisła interpretacja przesłanki określonej w prawie polskim byłaby niezgodna z dyrektywą, dlatego konieczne jest uwzględnienie w rozszerzającej wykładni pojęcia „rażące naruszenie interesów konsumenta”, tak by objęło ono sytuację „znaczącej nierównowagi praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.

Kształtowanie treści stosunku obligacyjnego wbrew dobrym obyczajom wyraża się w tworzeniu przez bank takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową tego stosunku. Z kolei kształtowanie przez te postanowienia praw i obowiązków konsumenta w sposób rażąco naruszający jego interesy, ujmuje się jako nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na niekorzyść konsumenta w określonym stosunku obligacyjnym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2005 r., I CK 832/04, z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18).

Sąd dokonał oceny kwestionowanych postanowień umownych według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Tym samym dla oceny tej nie miały żadnego znaczenia okoliczności takie jak sposób wykonywania umowy, faktyczny sposób ustalania wysokości kursów waluty obcej przez bank i ich relacja do innych kursów występujących na rynku, kwestia możliwości zawarcia lub faktycznego zawarcia przez strony aneksu do umowy kredytu, w tym aneksu upoważniającego kredytobiorcę do spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej, wieloletnie wykonywanie umowy przez kredytobiorcę bez żadnych zastrzeżeń, późniejsze zmiany regulaminu pozwanego banku, a także późniejsze zmiany stanu prawnego, w tym wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało również znaczenia, że wybór kredytu indeksowanego w walucie obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania ( (...)) charakterystycznego dla kredytów udzielanych w walucie (...) lub powiązanych z tą walutą.

Z umową kredytu wiązało się ryzyko kursowe polegające na tym, że znaczna zmiana kursu walut mogła prowadzić do istotnej zmiany wysokości zobowiązania jednej ze stron, a skala tego ryzyka była nieograniczona. W tej sytuacji bank będący profesjonalistą winien udzielić stosowanych informacji i pouczeń konsumentom, którzy byli stroną słabszą i gorzej zorientowaną w funkcjonowaniu rynku finansowego. P. obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywania regularnych spłat. W konsekwencji w informacji dla kredytobiorców należało wskazywać zarówno samą obiektywnie wysoką zmienność kursu, jak też realną możliwość zwiększenia kursu o kilkadziesiąt czy kilkaset procent w stosunku do momentu zawarcia umowy. Dostrzec także należy, iż w chwili zawierania umów frankowych zmienność kursu danej waluty obcej nie była powszechnie znana w polskim społeczeństwie. Dlatego też obowiązkiem banku oferującego kredyt indeksowany w walucie obcej było określanie nie tylko bieżących parametrów finansowych, ale i możliwego, niekorzystnego rozwoju sytuacji na globalnym rynku walut. Niepełna informacja o ryzyku kursowym, wynikająca np. z przyjęcia zaniżonego maksymalnego wzrostu kursu, z pominięciem informacji wynikających z historii zmiany kursu danej waluty, w oczywisty sposób wpływała na decyzję zawarcia umowy przez kredytobiorcę. Nawet rozważny klient banku nie jest, co do zasady, profesjonalistą, nie posiada on dostatecznej wiedzy dla samodzielnej oceny ryzyka kursowego i musi opierać się na informacjach banku. Dlatego też, ma i zawsze miał prawo do rzetelnej informacji, która nie będzie wprowadzać go w błąd (por. wyrok SA w Warszawie z 10.02.2015 r. V ACa 567/14). Ryzyko kursowe towarzyszyło umowie kredytu zawartej na tak długi i w całości obciążało kredytobiorcę, co uzasadniało przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu waluty. Co prawda od dnia 1 lipca 2006 r. obowiązywała banki krajowe Rekomendacja S Komisji Nadzoru Finansowego, zalecająca ustne informowanie przyszłych kredytobiorców o skutkach ryzyka wzrostu kursu franka szwajcarskiego o 20%, jednakże Sąd stoi na stanowisku, że nawet literalne zastosowanie się do tej rekomendacji przez banki nie mogło wskazywać na prawidłowe wykonanie obowiązku informacyjnego przez tak wyspecjalizowane i profesjonalne podmioty. Rekomendacja została sporządzona przy kursie (...) 2,55 zł i ryzyko wzrostu kursu o 20% oznaczało, że osiągnie on 3,06 zł, czyli nieomal wcześniejsze o kilka lat maksimum. F. szwajcarski ulegał jednak dalszemu silnemu osłabieniu (m.in. wskutek działań administracyjnych banku centralnego Szwajcarii), co wskazywało na konieczność zakładania kardynalnie wyższego marginesu ryzyka wzrostu (ówcześnie (...) osiągał wieloletnie minima i ryzyko wzrostu kursu było nieuchronne). Kredytujący bank jako profesjonalny uczestnik rynku finansowego musiał mieć tego pełną świadomość, w przeciwieństwie do przeciętnego obywatela. Podobnie bank musiał mieć świadomość, zawierając umowę z powodami, że przy kursie (...) osiągającym wieloletnie minima, nieuchronnie wystąpią w przyszłości dla kredytodawców negatywne konsekwencje w związku ze wzrostem kursu waluty, gdyż wcześniej sytuacje takie związane z udzielaniem kredytów denominowanych do (...) miały już miejsce w innych krajach prowadząc do poważnych perturbacji na rynku finansowym, dramatycznego zwiększania obciążeń kredytobiorców (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 19 kwietnia 2023 r., I ACa 901/22).

Bank nie poinformował powódki w sposób pełny, jasny i zrozumiały o ryzyku, związanym z zawarciem umowy, zwłaszcza w kontekście wniosków możliwych do wyprowadzenia z historycznych kursów (...) oraz wieloletniego okresu związania stron umową. W konsekwencji przy zawieraniu ocenianej umowy stronie powodowej świadomie przedstawiano jedynie fragment bardzo złożonego stosunku prawnego, z nadmiernym koncentrowaniem się na kwestii niskiej raty kapitałowej i ukrywając wiedzę o ryzyku dysproporcji świadczeń na niekorzyść kontrahenta. Zabrakło także pouczenia o realnych skutkach znacznego zmiany kursu waluty obcej, w szczególności o tym, że skala ryzyka kursowego jest nieograniczona, a kredytobiorca w praktyce nie ma żadnej możliwości zabezpieczenia się przed tym ryzykiem. Powyższe zaniechania informacyjne są szczególnie istotne, jeśli wziąć pod uwagę indywidualną sytuację strony powodowej, w tym wykształcenie i doświadczenie oraz fakt, że nie posiadała ona dochodów ani oszczędności w (...).

W konsekwencji należało uznać, że strona powodowa nie została w sposób rzetelny poinformowana o zasadach funkcjonowania kredytu i ryzyku kursowym.

W kwestionowanej umowie występuje zróżnicowanie pomiędzy kursem kupna i sprzedaży stosowanym dla określenia wysokości kapitału kredytu oraz wysokości rat spłaty. Strony umowy kredytu nie umawiały się na prowadzenie przez bank działalności kantorowej – dokonywania wymiany walut, a postanowiły jedynie wprowadzić do umowy mechanizm o charakterze indeksacyjnym, pozwalający na zastosowanie stóp procentowych przewidzianych dla waluty obcej. Równocześnie nie może budzić wątpliwości, że konstrukcja, w której w chwili wypłaty kredytu wysokość wyrażonego w złotych polskich zobowiązania konsumenta jest, w wyniku zastosowania dla jej ustalenia kursu sprzedaży, wyższa niż wysokość udzielonego mu kredytu, stanowi naruszenie interesów konsumenta. Bank wykorzystał swoją przewagę kontraktową dla wprowadzenia do umowy rozwiązań korzystnych wyłącznie dla kredytodawcy, w nieuzasadniony sposób zwiększających wysokość świadczeń, do których zobowiązany jest kredytobiorca. Kwestionowane klauzule zawarte w § 2 ust. 1 oraz § 3 ust. 2 umowy poprzez odniesienie do tabeli banku dawały mu w istocie całkowitą swobodę w sposobie kształtowania wysokości kursu kupna waluty obcej, ponieważ postanowienia umowy w żaden sposób nie precyzowały, w oparciu o jakie zasady kurs ten miał być ustalany przez bank. Bank nie zaproponował przy tym żadnych mechanizmów, które ograniczałyby ryzyko walutowe, tym samym mógł ustalić kurs na dowolnym poziomie, nawet oderwanym od jakiegokolwiek kursu występującego na rynku, ze szkodą dla kredytobiorcy. Jednocześnie kredytobiorca był zmuszony zastosować się do tego kursu, gdyż nie miał możliwości spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ponadto w oparciu o kwestionowane postanowienia kredytobiorca został obciążony koniecznością pokrywania kosztów spreadu tj. różnicy pomiędzy kursem kupna i sprzedaży waluty obcej, pomimo że koszty te nie odpowiadały żadnej usłudze świadczonej przez bank na rzecz klienta, a służyły jedynie pokryciu kosztów udzielenia przez bank kredytu i zabezpieczenia banku przed ryzykiem kursowym. W umowie przy tym brak jest jednoznacznej informacji o tym, że konsument ponosi takie koszty oraz jaka jest ich wysokość i z czego one wynikają.

Jednocześnie mechanizmy, które mają służyć uzasadnieniu stosowania takiej konstrukcji pozostają bez znaczenia w niniejszej sprawie, skoro oceny zgodności postanowienia umownego z dobrymi obyczajami dokonuje się w oparciu o treść umowy i okoliczności jej zawarcia, nie zaś w oparciu o przyjęty przez przedsiębiorcę sposób wykonywania umowy, w tym finansowania przez niego działalności swojego przedsiębiorstwa, w zakresie pozwalającym na wykonanie umowy. Nie ma również znaczenia, czy bank rzeczywiście korzystał z możliwości, jakie wynikają dla niego z określonego brzmienia postanowień umownych. Istotne jest jedynie, że nie było żadnych przeszkód, aby z takich uprawnień, mogących naruszać interesy konsumenta, mógł skorzystać. Postanowienie umowne ma niedozwolony charakter nie dlatego, że jest w niewłaściwy sposób wykorzystywane przez przedsiębiorcę – tym bardziej, że jest to okoliczność, która w toku wykonywania umowy może się zmieniać. To samo postanowienie nie może być abuzywne bądź tracić taki charakter jedynie w wyniku przyjęcia przez jedną ze stron umowy określonego sposobu jej wykonania, korzystania bądź niekorzystania z wynikających z niej uprawnień. Postanowienie jest niedozwolone, jeśli daje kontrahentowi konsumenta możliwość działania w sposób rażąco naruszający interesy konsumenta. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało znaczenia, że wybór kredytu powiązanego z kursem waluty obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania ( (...)).

Tym samym klauzule przeliczeniowe zawarte w § 2 ust. 1 oraz § 3 ust 2 umowy należało uznać za postanowienia kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszający jego interesy (art. 385 ¹ § 1 kc).

Powyższe postanowienia stanowią część mechanizmu indeksacji, na który składają się również klauzule przeliczeniowe zawarte w § 5 ust.3,4, 5 umowy odnoszące się do kursu sprzedaży NBP.

Skoro postanowienia umowne obciążające kredytobiorcę nieograniczonym ryzykiem kursowym oraz dające bankowi całkowitą swobodę w kształtowaniu kursu waluty obcej stanowią niedozwolone postanowienia umowne (art. 385 ¹ § 1 kc), wyłączona jest możliwość uznania ich za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 kc) lub sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej (art. 353 ¹ kc) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28.04.2022 r., III CZP 40/22).

3. nieważność umowy

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 kc jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 385 ¹ § 2 kc zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in uchwałę Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, a także wyroki Sądu Najwyższego: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17).

W przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r., II CSK 632/17). Kluczowa jednak w tym zakresie jest wykładnia art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13. Przepis ten należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku (wyrok (...) z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15). (...) wykluczył też, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach (wyrok (...) z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17). Oznacza to, że nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych.

Skoro klauzule przeliczeniowe określają sposób wykonania umowy kredytu, po ich wyeliminowaniu nie jest wiadomo, jak umowa ma być wykonywana.

W niniejszej sprawie powódka nie zgodziła się na obowiązywanie umowy z nieuczciwymi warunkami ani na uzupełnienie jej treści przepisem prawa krajowego. Jednocześnie powódka wskazała, że zna skutki unieważnienia umowy i uważa, ze unieważnienie umowy będzie dla niej korzystne.

Niejako na marginesie należy jednak dodać, że przepisem krajowym służącym uzupełnieniu treści umowy nie mógłby być art. 358 § 2 kc w brzmieniu obowiązującym od dnia 24.01.2009 r., ponieważ jest on przepisem prawa krajowego o charakterze ogólnym, który nie ma zastosowania konkretnie do umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem, a ponadto ma on zastosowanie tylko „jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej” (art. 358 § 1 kc), a zatem nie dotyczy on zobowiązań wynikających z umowy kredytu indeksowanego w walucie obcej, w której jedynie kwota kredytu została wyrażona w walucie polskiej, natomiast wszystkie zobowiązania (wypłata kredytu przez bank i spłata rat kredytowych przez kredytobiorcę) zostały oznaczone w walucie polskiej.

Treść art. 385 ¹ § 1 kc oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie wskazuje wprost na sankcję nieważności umowy zawierającej niedozwolone postanowienia umowne, dlatego jeżeli niedozwolone postanowienia umowne określają świadczenia główne umowy, sankcja nieważności całej umowy będzie mieć podstawę w art. 58 § 1 kc.

W konsekwencji Sąd ustalił, że nie istnieje pomiędzy stronami stosunek prawny kredytu wynikający z przedmiotowej umowy z powodu jej nieważności.

II Powództwo o zapłatę

Dla ostatecznego rozliczenia stron zastosowanie znajdą przepisy art. 405 – 410 kc regulujące zasady rozliczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia i nienależnego świadczenia.

Zgodnie z art. 405 kc kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Szczególnym rodzajem bezpodstawnego wzbogacenia jest tzw. świadczenie nienależne. Przepis art. 410 § 2 kc stanowi zaś, że świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Dla aktualizacji roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia wystarczające jest wykazanie samego przesunięcia majątkowego pomiędzy zubożonym a wzbogaconym będącego następstwem spełnienia nienależnego świadczenia, gdyż ze swej istoty spełnienie tego świadczenia spełnia przesłankę zubożenia, zaś jego otrzymanie - kryteria wzbogacenia. Bez znaczenia w sprawie pozostawało więc to, czy pozwany faktycznie rozporządził środkami finansowymi otrzymanymi w ramach spłat rat kredytu, choćby na pokrycie własnych zobowiązań i nie zachodzi w tym wypadku potrzeba ustalenia, czy wzbogaciło ono odbiorcę. Samo bowiem spełnienie świadczenie nienależnego jest źródłem roszczenia restytucyjnego.

Brak zastrzeżenia przez kredytobiorcę zwrotu spełnianego świadczenia (rat kredytu) nie niweczył skuteczności roszczenia, gdyż jak wynika z art. 411 pkt 1 kc spełnienie świadczenia w wykonaniu nieważnej czynności prawnej rodzi obowiązek zwrotu, nawet jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie jest do tego zobowiązany. W niniejszej sprawie podstawą prawną świadczenia była nieważna czynność prawna, która nie stała się ważna mimo spełnienia świadczenia, a w takim wypadku wiedza spełniającego świadczenie, że nie był do świadczenia zobowiązany, nie zwalnia odbiorcy świadczenia do jego zwrotu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2018 r., I CSK 575/17).

W niniejszej sprawie nie znajduje również zastosowania wyłączenie z art. 411 pkt 2 kc (zasady współżycia społecznego), albowiem skutki stosowania przez bank niedozwolonych postanowień umownych nie mogą podlegać ochronie prawnej. Świadczenie spełnione przez stronę powodową w następstwie nieważnej umowy kredytowej nie może być kwalifikowane jako czyniące zadość zasadom współżycia społecznego, skoro to właśnie zastosowanie przez bank wzorca umownego zawierającego klauzule abuzywne należało oceniać w kontekście naruszenia dobrych obyczajów.

W toku niniejszego postępowania strona powodowa wykazała, że powódka według stanu na dzień 1 czerwca 2023 r. zapłaciła z tytułu spornej umowy na rzecz pozwanego kwotę 65.583,36 zł.

W konsekwencji Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powódki dochodzoną kwotę, zgodnie z żądaniem, uznając że było to świadczenie nienależne.

O odsetkach od zasądzonej kwoty Sąd orzekł zgodnie z art. 481 § 1 i 2 kc, uznając, przy uwzględnieniu treści art. 455 kc, że w przypadku świadczenia nienależnego obowiązany do jego zwrotu pozostaje w opóźnieniu dopiero, gdy nie spełni świadczenia po wezwaniu. Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego stanowi roszczenie bezterminowe, a zatem staje się wymagalne po wezwaniu do zapłaty. Strona powodowa pismem z dnia 1 sierpnia 2023 roku doręczonym pozwanemu w dniu 5 sierpnia 2023 roku wezwała pozwanego do zapłaty dochodzonej pozwem kwoty i okoliczność ta nie było kwestionowana przez pozwanego.

Wobec powyższego Sąd zasądził ustawowe odsetki za opóźnienie od dnia 14 sierpnia 2023 roku, zgodnie z żądaniem.

Pozwany zgłosił w odpowiedzi na pozew zarzut potrącenia wierzytelności dochodzonej przez powódkę w kwocie 65.583,36 zł (wraz ze wszelkimi odsetkami od te kwoty), z wierzytelnościami pozwanego dotyczącym zwrotu kapitału udostępnionego powódce w kwocie 48,272,82 zł oraz realnej wartości kapitału za czas od wypłaty kapitału do jego zwrotu w kwocie 10.767,13 zł.

Zgodnie z treścią art. 498 § 1 kc, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.

Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej (§ 2).

W rozpoznawanej sprawie wierzytelność strony pozwanej w dacie złożenia oświadczenia o potrąceniu nie była wymagalna.

Jak wskazuje się bowiem powszechnie w orzecznictwie sądowym, roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowi w rozumieniu art. 455 kc i staje się wymagalne „niezwłocznie” po wezwaniu dłużnika do zapłaty (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2009 r., III CZP 102/09, OSNC 2010/5/75).

(...) powinna być ustalana każdorazowo, w zależności od okoliczności sprawy; chodzi o taki czas, jaki jest niezbędny do spełnienia świadczenia, przy założeniu, że dłużnik działałby, uwzględniając całokształt okoliczności rzutujących na wykonanie zobowiązania, bez nieuzasadnionej zwłoki. Dopiero więc upływ okresu "niezwłoczności" powoduje, że roszczenie wynikające ze zobowiązania bezterminowego staje się wymagalne.

Z tej przyczyny, nie ma dostatecznych podstaw do przyjęcia, że przy potrąceniu, do uznania wierzytelności za wymagalną, wystarczy tylko wezwanie wierzyciela do spełnienia świadczenia. Niezbędny jest nadto upływ odpowiedniego czasu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2014 r., III CZP 76/14, OSNC 2015/7-8/86).

Kontynuacją tej linii orzeczniczej jest wyrok Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2015 r. (IV CSK 141/15, L.), w którym Sąd Najwyższy wskazał, że samo przedstawienie wierzytelności do potrącenia nie zawiera w sobie jednocześnie elementu wezwania dłużnika do zapłaty, gdyż "zastosowanie takiego swoistego "skrótu" prawnego nie znajduje usprawiedliwienia w ustawie". W efekcie w przypadku gdy do potrącenia przedstawiane jest roszczenie o spełnienie świadczenia, którego termin nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania (art. 455 kc), oświadczenie o potrąceniu nie substytuuje wezwania do zapłaty. W związku z tym skuteczne przedstawienie do potrącenia tego typu roszczenia wymaga uprzedniego wezwania dłużnika do zapłaty. W przeciwnym razie oświadczenie o potrąceniu nie wywrze skutków prawnych ze względu na nieziszczenie się przesłanki wymagalności roszczenia aktywnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2015 r., IV CSK 141/15, Lex 1957325, wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 20 czerwca 2024 r., I Aca 2029/22, LEX nr 3761311, tak też Szadkowski w: Kodeks cywilny. Komentarz pod red. M. Gutowskiego, wyd. 3, art. 498, Nb 10; W. Borysiak w: Kodeks cywilny. Komentarz pod red. K. Osajdy, 2022, art. 498, teza 26).

Przedstawione uwagi dotyczą również ewentualnego zarzutu potrącenia, którego skutek prawny aktualizuje się w sytuacji, w której okaże się, że wierzytelność przeciwnika procesowego istnieje i nadaje się do potrącenia. Złożenie zarzutu potrącenia jako ewentualnego nie może bowiem prowadzić do pominięcia przesłanek potrącenia ustawowego, do których należy wymagalność wierzytelności potrącającego (art. 498 kc).

W ustalonym stanie faktycznym pozwany przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu nie wezwał powoda do zwrotu ww. świadczenia.

W odpowiedzi na pozew, uzasadniając zarzut potrącenia, wskazał natomiast „ww wierzytelność pozwanego (o ile wierzytelność samego powoda istnieje) musiały stać się wymagalne w tym samym czasie, w którym wymagalna stała się kondykcja powoda, czyli 5 sierpnia 2024 roku tj w doręczenia Pozwanemu wezwania do zapłaty Powoda, ostatecznie podważającego ważność umowy” (k. 60).

Jak z powyższego wynika, pozwany błędnie utożsamiał powstanie („uaktywnienie się”) roszczenie kondykcyjnego z jego wymagalnością.

Pomijając zatem wskazane wyżej zasadnicze wątpliwości co do dopuszczalności jednoczesnego potrącenia i wezwania do zapłaty (związane m.in. z kwestią natychmiastowości świadczenia i istnieniem warunku potestatywnego przy czynności prawnej jednostronnej), skoro pozwany stał na stanowisku, że dodatkowe wezwanie powodów do zapłaty nienależnego świadczenia nie jest wymagane, trudno uznać w drodze wykładni, że wezwanie do zapłaty połączył z zarzutem potrącenia.

W efekcie, z uwagi na brak wymagalności wierzytelności przedstawionej do potrącenia, potrącenie nie mogło odnieść skutków prawnych

Jak już wyjaśniono, oświadczenie o potrąceniu złożone pomimo niespełnienia przesłanki wymagalności wierzytelności potrącającego nie wywołuje skutku określonego w art. 498 § 2 KC. Brak podstaw prawnych do uznania, że wywoła ono skutek, gdy wierzytelność potrącającego stanie się wymagalna. Oznacza to, że potrącający powinien złożyć oświadczenie po ziszczeniu się tej przesłanki, a jeśli dokonał tego we wcześniejszym czasie musi złożyć ponowne oświadczenie (por. P. Machnikowski, Komentarz do art. 498 Kodeksu cywilnego, Legalis 2024 r., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2012 r., III CSK 317/11, Legalis nr 544255, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 16 marca 2016 r., I ACa 809/15, Lex 2020037, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 6 listopada 2025 r., I ACa 507/15, LEX nr 1979515, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnie 10 stycznia 2020 r., I ACa 625/18, LEX nr 2775686).

Pozostała zaś przedstawiona do potrącenia wierzytelność z tytułu „urealnienia kredytu” stronie pozwanej nie przysługiwała.

Jak wskazuje się bowiem powszechnie w orzecznictwie sądowym, jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia (por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22).

Podobny pogląd wyraził Europejski Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z dnia 11 grudnia 2023 r. orzekając, iż art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową za nieważną w całości ze względu na to, że umowa ta zawiera nieuczciwe warunki, bez których nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa państwa członkowskiego, zgodnie z którą instytucja ta ma prawo żądać od tego konsumenta zwrotu kwot innych niż kapitał wpłacony na poczet wykonania tej umowy oraz ustawowe odsetki za opóźnienie od chwili wezwania do zapłaty (por. wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 11 grudnia 2023 r., C-756/22, wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 12 stycznia 2024 r., C-488/23).

W tym stanie rzeczy, sąd zarzutu potracenia nie uwzględnił.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie przepisu art. 98 k.p.c., zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy. Powództwo zostało uwzględnione w całości, dlatego też Sąd zasądził od pozwanego na rzecz strony powodowej całość poniesionych przez powódkę kosztów procesu. Na zasądzoną kwotę złożyły się: opłata od pozwu – 1.000 zł, opłata skarbowa od pełnomocnictwa – 17 zł, koszty zastępstwa procesowego – 5.400 zł, ustalone na podstawie § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 265).

Sędzia SO Dorota Krawczyk

z/ (...)